А.еники срлренен тел узенчлеклре

Аннотация статьи
Литературное наследие Амирхана Еники, которому 16 февраля 2009 года исполнилось бы 100 лет, наверное, никогда не станет обычным фактом истории. Его немногочисленные рассказы и повести, публицистические выступления и сегодня увлекают читателя красотой родного языка, изящностью стиля, искренностью чувств, правдивостью характеров и поразительной современностью, помогающей находить ответы на самые серьезные вопросы нашего непростого времени. Данное выступление посвящено анализу языка художественных произведений писателя. Актуальность данной темы несомненно. В настоящее время в области стилистики, развития языка и области его использования рождаются много вопросов. Среди них особое место занимает проблемы языка художественной литературы.
€мирхан Еники ‰с‰рл‰ренеS тел _зенч‰лекл‰ре
Бу доклад €мирхан Еники ‰с‰рл‰ренеS тел _зенч‰лекл‰рен анализлауга багышлана. €д‰би ‰с‰рл‰рнеS тел _зенч‰лекл‰рен анализлаганда ‰д‰бият k‰м тел белгечл‰ре хезм‰тл‰ренн‰н куллану бик ‰k‰миятле. Шундыйлардан В.Х. Хаков, Р.С. Абдуллина, Н.М. Низамов, Г.Х. €х‰тов k‰м башкалар хезм‰тл‰ре.
Тема актуаль. Беренчед‰н, б_генге к™нд‰ тел _сеше k‰м куллануы ™лк‰сенд‰ аеруча к_п м‰сь‰л‰л‰р туа. Алар арасында матур ‰д‰бият теле проблемалары шактый зур урын алып тора. Икенчед‰н, €мирхан ЕникинеS ХХ гасыр ‰д‰биятында аеруча зур k‰м _зенч‰лекле урын алып торуын ‰йтеп була.
€. ЕникинеS ‰с‰рл‰ре бер-берсенн‰н _зл‰ренеS тематикалары, ‰дипнеS т™рле иGади чорларда язылулары k‰м тел _зенч‰лекл‰ре бел‰н аерылып торалар. €с‰рл‰ренд‰ ‰дип тематик-идеяне ачыклау ™чен т™рле чаралар куллана. Тел _зенч‰лекл‰рен‰ килг‰нд‰, иS еш очрый торган k‰м язучыныS б™тен иGатына хас булган к_ренешл‰р – сынландыру (Gанландыру), чагыштырулар, метафоралар, эпитетлар, алынмалар, гади с™йл‰м лексикасы k‰м фразеологик бер‰млекл‰р. М‰с‰л‰н, “Fиз кыSгырау” хик‰ясен алыйк. €с‰рнеS _зенч‰леге автор тарафыннан табигатьк‰ азрак м™р‰G‰гать ит_енд‰ чагыла. ЕникиныS иGатында табигать аеруча зур урын алып тора. €мма бу ‰с‰рд‰ беренче планга кешел‰р чыга. Кайчак кына ш‰керт хисл‰рен‰ тургай тавышлары килеп кер‰. Монда автор чагыштырулар куллана. М‰с‰л‰н: «тургайлар, чынлап та аSа кушылгандай, тын, якты карлар ™стенд‰ тагы да талпыныбрак, исеребр‰к сайрарга тотыналар иде кебек», – дип тасвирлый ‰дип, тургайлар тавышын тарантас тавышына кушылуы турында.
Fанландыру ысулы, ‰лб‰тт‰, ешрак табигатьк‰ карата кулланыла. М‰с‰л‰н: “Суы з™б‰рG‰тт‰й яшькелт, бик чиста; к_л‰г‰ урыннарда караSгыланып кит‰, кояшлы Gирл‰рд‰ Gем-Gем уйнакларга тотына, ‰ шулай да, _з д‰р‰G‰сен белг‰нд‰й, ашыкмыйча уйчан тыныч кына агып ята”. Башка чаралардан эпитет, метафора кебекл‰рне билгел‰рг‰ м™мкин. Шулай: эпитет – ”Сары ат йомшак юл тузаныннан тып-тып кына басып атлый”.
€дип татар халык ‰йтемн‰ре, гади с_зл‰р аша персонажларны сур‰тли, аларга т™г‰л сыйфатлама бир‰. Гади с™йл‰м олы буын кешел‰рен‰ ген‰ т_гел, ‰ яшьл‰рг‰ д‰ хас.
1. Тел k‰м стиль ™лк‰сенд‰ €мирхан Еники еш Gанландыру ысулын куллана. Бу, беренче чиратта, табигатьк‰ карата кулланыла. Л‰кин аныS Gанландыруы ф‰лс‰фчелеге, космизмы бел‰н аерылып тора. Х‰тта кайбер мисалларда ул табигать бел‰н диалогларга кер‰. М‰с‰л‰н: “Бер ген‰ с‰гатьꉔ ‰с‰ренд‰: “Л‰кин G‰й башыныS яшь, тансык, с™йкемле матурлыгы бел‰н балкыган шушы тау битл‰ре, шушы кырлар аSа атасы йорты кебек _к _т‰ таныш, аеруча якын иде”; яис‰ “Кем Gырлады” хик‰ясенд‰: “Кин‰т Gил исте, биек нарат, эре яSгыр тамчыларын Gирг‰ коеп, салмак кына башын чайкады. К_кт‰ге салынкы соры болытлар, кемг‰дер юл ачкандай, икег‰ аерылдылар. Шунда ук з‰Sг‰р ачыклыктан, б‰хилл‰шерг‰ соSга калгандай, ашыгып кояш карады».
Fанландыру алымын язучы кеше характерыныS нечк‰ _зенч‰лекл‰рен билгел‰_ ™чен д‰ куллана: “Fиз кыSгырау ‰с‰ренн‰н” бер мисал: “Суы з™б‰рG‰тт‰й яшькелт, бик чиста; к_л‰г‰ урыннарда караSгыланып кит‰, кояшлы Gирл‰рд‰ Gем-Gем уйнакларга тотына, ‰ шулай да, _з д‰р‰G‰сен белг‰нд‰й, ашыкмыйча уйчан тыныч кына агып ята”. Кайчак Gанландыру, авторныS эчке д™ньясын тасвирлау максаты нигезенд‰, диалог, аралашу нигезенд‰ бирел‰. Шул ук ‰с‰рд‰н мисал: “€ агым су ага, миSа “‰й䉔 диг‰н сыман, б™терелеп-уймакланып ага да ага. Мин ихтыярсыз аSа ияреп киттем” .
Шулай итеп, сынландыру k‰м Gанландыру ысулы €мирхан Еники иGатында еш очраганын k‰м к_бесенч‰ табигатьк‰ багышланганын ‰йтеп китеп була.
2. Тел ™лк‰сенд‰ €. Еники еш кына оста итеп кабатлау k‰м парлы с_зл‰р куллана. Бу чара ярд‰менд‰ ул текстка эмоциональлек керт‰. Л‰кин кайбер ‰с‰рл‰рд‰ – аеруча сатирик хик‰ял‰рд‰ – кабатлау k‰м парлы с_зл‰р иронияне билгел‰рг‰ ярд‰м ит‰л‰р. АныS ‰с‰рл‰ре башка авторларныкыннан аерылып торалар.
Кабатлаулар автор хисл‰рен т™г‰ллер‰к билгел‰рг‰ ярд‰м ит‰л‰р. М‰с‰л‰н “Матурлык” хик‰ясенд‰: “€ шулай да тургайлар, к™н яктысыннан туя белм‰г‰нд‰й, тагын да биегр‰к менеп, тагын да сузыбрак, ярсыбрак бер™злексез сайрыйлар да сайрыйлар. Д™нья киS, киS, ‰л‰л‰л‰л‰__!..”
€мирхан Еники кабатлауны б™тен хик‰ял‰ренд‰ д‰ куллана. Фигыльл‰рне, исемн‰рне яис‰ башка с_з т™ркемн‰рен кабатлау аныS иGатына аеруча хас. Бу к_ренешк‰ к_п мисаллар китереп була. Кайбер очракларда алар текст стилен‰ моSсулык k‰м уйланучанлык ™ст‰п кил‰л‰р. “€йтелм‰г‰н васыять” хик‰ясенн‰н алынган мисал: «Йомшак кына G‰йге Gил ис‰... Дала буйлап кылганнар й™гер‰, кылганнар й™гер‰. Еф‰к чукларын еш-еш кына селкеп, акрын гына кыштырдап, бик тырышып k‰м бик кабаланып й™гер‰ кебек алар... Колын булып уйнаклап, шул кылганнар артыннан чабасы да чабасы кил‰. Дала буш, дала киS, Gир Gылыкай, шаян Gилк‰й битт‰н с™я... Р‰х‰т k‰й, р‰х‰т т‰ соS!.. k‰м ямансу. Ниг‰дер бик ямансу да шул. Шагыйрь ‰йтмешли, й™гереп уйныйсы, ятып елыйсы кил‰ бу тын, моSсу башкорт даласында!»
Кабатлау шулай ук персонажныS телен Gанландыруы м™мкин. Ул геройныS портретын, аныS эмоциональлеген билгели. М‰с‰л‰н: “Туган туфрак хик‰ясенн‰н”: “ – Ник ярамасын! Ярый, бик ярый, аккошым!”
Шулай ук, €. Еники хик‰ял‰ренеS тел _зенч‰леге итеп, автор тарафыннан еш кына сыйфатларны чагыштыру k‰м югары д‰р‰G‰л‰рд‰ куллануны билгел‰п кит‰рг‰ кир‰к. М‰с‰л‰н, “Кем Gырлады” хик‰ясенд‰: “Х‰тта эшелоннар башындагы ике кап-кара паровоз тып-тын, ‰йтерсеS, казаннарын с_ндереп, аларны ташлап китк‰нн‰р...”
3. €мирхан Еники прозасына киS чагыштырулар хас. Ул аларны ф‰лс‰фи карашларын тир‰н‰йтеп k‰м аSлаешлы итеп бир_ ™чен куллана. Чагыштырулар бел‰н берг‰ ‰дипнеS ‰с‰рл‰ре метафораларга k‰м эпитетларга бай. Алар аныS телен‰ _зенч‰лекле образлык керт‰л‰р. “Бала” хик‰ясенд‰ эпитетка т_б‰нд‰ге мисал китереп була: “Бер‰м-с‰р‰м очраган усакларныS к™меш яфраклары, таS сулышыннан уянышып, с™ен‰-с™ен‰ уйнаган шикелле Gилферд‰ш‰л‰р”. Эпитетлар €мирхан Еники текстларына аерым г_з‰ллек ™стил‰р. АныS эпитетлар кулланышы нигезенд‰ прозаныS чын матурлыгын аSларга м™мкин.
Язучы хик‰ял‰ренд‰ эпитетлар k‰м метафоралар бик еш очрый. Л‰кин аныS тел _зенч‰леге булып киS чагыштырулар булуын ‰йтеп кит‰рг‰ була. Чагыштырулар ‰дипнеS прозасына ф‰лс‰фичелек, уйланучанлык ™стил‰р. М‰с‰л‰н шул ук “Бала” хик‰ясенн‰н бер мисал: “Командир моны к_рде булса кир‰к, аныS Gитди чырае, таS ш‰_л‰се т™шк‰нд‰й, яктырып, йомшарып китк‰н кебек булды”.
Чагыштыруларны €.Еники табигатьне тасвирлаганда куллана. €йтик “Туган туфрак” хик‰ясенд‰: “j‰м ‰н‰ шул таулар, кырлар, авыллар аша ниндидер бер п‰kл‰ванныS зур адымнары шикелле, тимер челт‰р баганалар ‰лл‰ кайлардан килеп, ‰лл‰ кайларга узып кит‰л‰р...”
ПерсонажныS уй-фикерл‰рен тасвирлаганда да ‰дип чагыштыруларны еш куллана. Бу геройныS моSсулануын яис‰ нинди д‰ булса авыр х‰лд‰ булуын к_рс‰т‰. “Fиз кыSгырау” ‰с‰ренн‰н бер мисал: “Мин х‰тта уттай яна башладым. Уйларым, читлекк‰ эл‰кк‰н кош кебек, б‰рг‰л‰нерг‰ тотынды: нишл‰рг‰, нишл‰рг‰? €лл‰ мыштым гына чыгып сызаргамы?..”
Кайчак чагыштырулар фразеологик ‰йтемн‰р бел‰н кушылып, текстка образлык ™ст‰_ вазифасын _тил‰р. М‰с‰л‰н “Матурлык” ‰с‰ренд‰: “Илд‰ чыпчык _лми диг‰нд‰й, безнеS Б‰дретдин д‰, бик интегеп, ачка киселеп булса да, укуын ‰н‰ шулай алып бара иде”.
Метафоралар да €. Еники ‰с‰рл‰ренд‰ метафора шактый к_п. Алар автор яки персонаж телл‰рен образлык, г_з‰ллек бел‰н тулыландыралар. €йтик “Матурлык” хик‰ясенд‰: “€йтерсеS, бу kич йомылмас ямьле-моSсу к_з аныS ш‰р‰л‰неп каман берд‰нбер к_Sел к™згесе!” яис‰ хик‰янеS исеме – “М‰чет Gылый”. Бу мисалда к_Sел к™згесе диг‰н метафора кешенеS матурлыгын, чиб‰рлеген, сафлыгын билгели.
4. Персонажлар теленд‰ €. Еники тарафыннан еш рус алынмалары очрый. Алар геройныS _зенч‰лекл‰рен чагылдыралар. Рус алынмалары арасында иронияне белдер_чел‰р д‰, геройныS уSай яки тиск‰ре ягын чагылдыручылар да очрый. Шулай, “Бер ген‰ с‰гатьꉔ исемле хик‰яд‰ €. Еники фронтовик герое телен‰ рус G™мл‰л‰рен керт‰, k‰м бу укучыга геройны уSай яктан чагылдырырга ярд‰м ит‰: “Не смеешь, брат, не смеешь! – ди, чалбар кес‰сенн‰н ярты баш аракы чыгарып, шап итеп ™ст‰лг‰ куя. Ул _зе, бераз эчеп алганга к_р‰, кызмача. – Без болай шаяруны яратмыйбыз. КайткансыS ик‰н, торырга тиешсеS! Точка!” € “Тынычлану” хик‰ясенд‰ ул рус алынмаларын кулланып, геройныS тиск‰ре булуын ачыклый: « – Син, улым, ‰зр‰к уйлап эшлисеSме моны? – А в чем дело? – диде Радик, тыныч кына».
5. Рус гади с™йл‰м теленн‰н керг‰н алынмалар аеруча к_п очрый. Гади с™йл‰м теле €. Еники тарафыннан ешрак персонажлар теленд‰ кулланыла. К_бесенч‰ алар нинди д‰ булса геройныS халыкчанлыгын чагылдырып кил‰л‰р. Алынмалар бел‰н берр‰тт‰н, ‰дип гади с™йл‰м лексикасын да куллана. Л‰кин бу лексика алынмалардан аерылып тора. Ч™нки гади с™йл‰м с_зл‰ре нинди д‰ булса персонажныS уSайлыгын яис‰ тиск‰релеген белдермил‰р. Алар к_бр‰к текстка эмоциональлек ™стил‰р ген‰. М‰с‰л‰н “Fиз кыSгырау” хик‰ясенд‰: “–Юк, алар катнашмый. – П‰р‰м‰ч, ник?.. Бик якын туганыбыз лабаса” яки “М‰чет Gылый”да: “М™фти агай: “Бу нинди миSгер‰_!” – диг‰н т™сле гаG‰пл‰неп, азрак кызганып, к_бр‰к ачу бел‰н миSа бераз карап торды” Шул ук максат бел‰н, €. Еники бу хик‰ясенд‰ х‰тта с_ген_ с_зен д‰ кыстыра: «Абзый, кызып, кискен ген‰ кулын селт‰де:
– €йд‰, ‰йд‰, й™рм‰, кит моннан... Бетм‰с монда сезнеS ише суга... «с...нн‰р»...»
6. Шулай ук €мирхан Еники хик‰ял‰ренд‰ фразеологик бер‰млекл‰р, ‰йтемн‰р зур урын алып торалар. Алар ‰дипнеS прозасын Gанландырып, халык телен‰ якынайталар. €мма бу к_ренеш язучыныS ‰с‰рл‰ренд‰ ешрак персонажлар теленд‰ очрый. Бу ысул ярд‰менд‰ автор нинди д‰ булса геройныS халыкчанлыгын тасвирлый. М‰с‰л‰н, “Бала” хик‰ясенд‰ ул Гом‰р k‰м аныS ‰тисенеS с_зл‰ренд‰ очрый:
“– Союзниклардан р‰т чыкмады, ‰ти. Карга карганыS к_зен чукымый инде ул...”; k‰м: “– Ну, Гом‰р, аякларыS GиSел булсын! ЯSадан ‰йл‰неп кайтырга”.
“Fиз кыSгырау” хик‰ясенд‰ милли гореф-гад‰тл‰рне тасвирлаганда, €мирхан Еники т™рле ‰йтемн‰рне, м‰кальл‰рне куллана. Мисаллар: “– Булган бу, – диде. – €ч_е д‰ Gитк‰н, кыркуы да юк, ширб‰т кен‰... €мма _зе, борыч салгандай, авызны яндырып бара. Ш‰п булган бу, ш‰п!”; “– Чиб‰р егетме?
– Чиб‰р, к_рг‰ч гайр‰теS чиг‰р, – диде кече кодача, шаркылдап”. Кайбер мисалларда фразеологик бер‰млекл‰р чагыштыру р‰вешенд‰ кулланылалар. М‰с‰л‰н “Матурлык” хик‰ясенд‰: “Илд‰ чыпчык _лми диг‰нд‰й, безнеS Б‰дретдин д‰, бик интегеп, ачка киселеп булса да, укуын ‰н‰ шулай алып бара иде”.
Шулай итеп, ‰йтелг‰нн‰рд‰н чыгып, €мирхан Еники иGаты татар ‰д‰биятында иS _зенч‰лекле булып тора. Ул _зенеS геройлары, _зенеS ф‰лс‰фи карашлары k‰м, ‰лб‰тт‰, _зенеS теле бел‰н башка авторлардан аерылып тора.







Кулланылган ‰д‰бият: 1. Абдуллина Р.С. Стилистика k‰м с™йл‰м культурасы м‰сь‰л‰л‰ре. – Яр Чаллы, 1997. – 128 б.
2. €х‰тов Г.Х. Татар теленеS лексикасы (Педагогия институтлары k‰м колледжлары студентлары ™чен кулланма). – Казан: Татарстан китап н‰шрияты, 1995. – 93 б. 3. Г‰р‰й Й. С_з асылы. Тел хикм‰тл‰ре. – Уфа: М‰гариф, 2001. – 179 б. Еники €. Сайланма ‰с‰рл‰р. Биш томда. I том. – Казан: Раннур, 2000. – 476 б. 4. Еники €. Сайланма ‰с‰рл‰р. Биш томда. II том. – Казан: Раннур, 2000. – 520 б. 5. Метод, стиль, жанр (Gыентык). – Казан: Татарстан китап н‰шрияты, 1976. – 224 б. 6. МиSнуллин Т. Татар ‰д‰бияты морзасы // Еники €. Сайланма ‰с‰рл‰р. Биш томда. I том. – Казан: Раннур, 2000. – Б. 7-10. 7. М™хиярова Р.Х. ХХ гасырныS 80-90 нчы елларында татар ‰д‰би теле лексикасы.– Яр Чаллы, 2000. – 192 б. 8. Низамов И.М. И туган тел ... – Казан: М‰гариф, 1998. – 207 б. 9. Низамов И.М. Уем – тел очында. – Казан: Татарстан китап н‰шрияты, 1995. – 475 б. 10. Татар ‰д‰бият тарихы. Алты томда. VI том. – Казан: Раннур, 2000. – 540 б. 11. Хаков В.Х. Стилистика k‰м с_з с‰нгате. – Казан: Татарстан китап н‰шрияты, 1979. – 234 б. 12. Хаков В.Х. Татар ‰д‰би теле: Стилистика. – Казан: Татарстан китап н‰шрияты, 1999. – 304 б. 13. Хангилдин В.Н. Татар теле культурасыныS кайбер м‰сь‰л‰л‰ре. – Казан: Татарстан китап н‰шрияты, 1976. – 160 б.
15

Приложенные файлы


Добавить комментарий