Х. Туфан. Науч.конф


Татарстан Республикасы, Т_б‰н Кама ш‰k‰ре,
13 нче муниципаль бюджет гомуми
белем бир_ гимназия -интернаты,
11 нче А сыйныфы укучысы
Ягмырова Айг™л Гурбанморат кызыныS







ф‰нни-гам‰ли эше

«КайсыгызныS кулы Gылы...»
(Х.Туфан иGатыннан)


















Ф‰нни Gит‰кче:
Ф‰ттахова Илс™я Илkам кызы,
югары квалификцион категорияле
татар теле k‰м ‰д‰бияты укытучысы



Т_б‰н Кама ш‰k‰ре, 2014


Кереш

ХалкыбызныS б™ек ш‰хесл‰ренеS тормышы, аларныS иGаты бел‰н тулырак танышып, алар турында белг‰н м‰гъл_матларны башкаларга Gиткерер вакыт Gитк‰ндер дип уйлыйм. ТатарныS м‰шk_р затларына багышлап язылган ‰с‰рл‰р, чыгарылган ист‰лек китаплары бик аз, бернич‰ ген‰ б™ртек. ШуSа к_р‰ халкыбызныS якты йолдызлары турында м‰гъл_матларныт™рле чыганаклардан- газета-журналлардан,кал‰мд‰шл‰ре язган ист‰лекл‰рд‰н – эзл‰рг‰ туры кил‰.
Мин _з чыгышымда татар халкыныS гына т_гел, к_рше халыкларныS, б™тен д™нья халкыныS яраткан, х™рм‰т итк‰н м‰шk_р шагыйре Х‰с‰н ТуфанныS тормышы k‰м иGаты турында _з фикерл‰рем бел‰н уртаклашырга телим.
Х‰с‰н Туфанга табигать тарафыннан илаkи талант, Илkам бирелг‰н. Мондый талант k‰ркемд‰ д‰ булырга м™мкин. Табигать сиSа шундый с‰л‰т бирг‰н ик‰н, син аны _стерерг‰, т‰рбия ит‰рг‰, халык файдасына, кешелек м‰нф‰гатл‰рен‰ кулланырга тиешсеS. Шулай булмаганда, ул ‰кренл‰п с_н‰ч‰к k‰м юкка чыгачак. Х‰с‰н Туфан ‰н‰ шул Илkам диеп аталган акб_з атын k‰рвакыт _стерг‰н, Илаkи талантын баету ™чен д™нья гизг‰н, с‰ях‰т итк‰н кеше. Ул татар тарихын, татар ‰д‰биятын гына т_гел, к_рше халыкларныS, д™нья халыкларыныS культурасын тир‰нтен ™йр‰нг‰н, _з итк‰н ш‰хес.
Х‰с‰н Туфан ‰д‰биятка Gитлекк‰н шагыйрь булып килеп кер‰. Еллар узган саен, аныS таланты _с‰, ачыла бара. Тормыш, шагыйрь _зе _зг‰р‰, ‰с‰рл‰ренд‰ге темалар, стиль алышына. Ул сир‰к шагыйрьл‰р ген‰ куллана торган кешенеS рухи хал‰тенд‰ге ™зелерг‰ Gитк‰н, л‰кин к_пме ген‰ тартылса да, ™зелм‰г‰н киеренкелекне сур‰тл‰рлек поэтик алымнар тапкан. Х.ТуфанныS иGаты зур, катлаулы k‰м самими. ХалкыбызныS бай тарихы, лирик герой кичерешл‰ре бел‰н _релеп, аныS нигезе, с‰б‰бе, сыйфаты р‰вешенд‰, шагыйрь иGатыныS _з‰генд‰ ята. Бу иGатта ‰д‰биятыбызныS _сеш тарихы да, аныS поэтик байлыгы да чагылыш тапкан. Мен‰ шушы нечк‰лекл‰рне укучыга Gиткер‰ алу иS актуаль м‰сь‰л‰л‰рнеS берсе булып тора.
Х‰с‰н Туфан ‰лег‰ч‰ безнеS бел‰н берг‰ яши бир‰! АныS якты образы, й™зл‰рч‰ шигырьл‰ре, Gырлары, _з‰к ™згеч моSы – безнеS к_Sелл‰рд‰ яши! Бу Б™ек ш‰хеснеS иGатына, _зе ‰йтк‰нч‰, «Gылы куллы», бик н‰зак‰тле, ихтирамлы , сак кешел‰р ген‰ м™р‰G‰гать итс‰ иде...
Бу тикшерен_неS максаты булып, татар халкыныS яраткан олуг ш‰хесенеS катлаулы, авыр язмышы k‰м искиткеч бай иGаты турында тулырак м‰гъл_мат бир_, тормышта нинди ген‰ кирт‰л‰р очраса да, аннан чыгу юлын таба бел_, халкыбыз G‰_k‰рл‰рен саклау k‰м аларны кил‰ч‰к буынга мирас итеп калдыру тора.
Бурычлары :
- халкыбызныS к_ренекле ш‰хесл‰ренеS, зыялыларыныS тормышларын, иGатларын тулырак ™йр‰н_;
- алынган м‰гъл_матларны башкаларга кызыклырак, аSлаешлырак итеп Gиткер_;
















1.Ул шагыйрь булып яш‰де
1.1. Х‰с‰н Туфан – поэзиябезнеS биеклеге, тир‰нлеге, киSлеге,
горурлыгы
^тк‰н XX гасырга ‰йл‰неп карасак, катлаулы _зг‰решл‰рг‰, кискен фаGигал‰рг‰, илл‰рне тетр‰тк‰н с‰яси борылышларга гад‰тт‰н тыш мул булуын к_реп таS калырбыз. Х‰с‰н Туфан – шул гаугалы чорда, миллионнарныS ч‰б‰л‰неп бетк‰н язмышларыннан _релг‰н канлы вакыйгалар тезм‰се аша, кешелеклелеген саклап, ис‰н – имин _т‰ алган сир‰к ш‰хесл‰рнеS берсе. ТиSсез талантлы булуы бел‰н берг‰, ул _з чорыныS баласы иде. ШуSа да Туфан таланты _з Gырын Gырлады : аныS хаталарын, трагик ялгышларын, шул хаталар н‰тиG‰сенд‰ туган олы фаGигане чагылдырды.
Шагыйрьл‰р турында с_з чыкканда, гад‰тт‰, ул поэзия ™чен яши, дил‰р. Х‰с‰н Туфанны ис‰ мин, ул _зе шагыйрь булып яш‰де, дияр идем. Ч™нки Туфанны шигъриятт‰н, ‰ шигырьне Туфаннан башка к_з алдына китер_е м™мкин т_гел. ШигырьнеS тел‰с‰ нинди кирт‰л‰рне Gимерерлек тылсымлы к™че барлыгына Туфан кебек чын к_Sелд‰н инанган башка кешене ‰йт_е кыен. ПоэзиябезнеS биеклеге, тир‰нл‰ге, киSлеге, горурлыгы ул. ШигъриятебезнеS якты йолдызларын атап, Тукай, Такташ, Муса F‰лил дис‰к, алар янында яктыларныS берсе булып Туфан балкый.

Х‰с‰н Туфанны язмышы иGат эшен‰, зур шагыйрь булырга махсус ‰зерли кебек. Ул k‰рчак аерым игътибар _з‰ген‰ юлыккан, бу аныS характерын, ш‰хесен формалаштыруда х‰литкеч роль уйнаган. Сабый чакларыннан шулай. Беренчед‰н, ул ‰нисенеS соSгы яраткан улы, «ирк‰тае», икенчед‰н, авылларында б™тен халык тырышлыгы бел‰н оештырылган беренче стандарт м‰кт‰пнеS р‰сми м™галлиме – укытучысы аерым игътибар бирг‰н укучы. Сабый чакларындагы ‰нк‰ назын k‰м беренче укытучы игътибарын ул «Б‰лки шагыйрь булмас та идем» диг‰н м‰кал‰сенд‰ сокланып иск‰ ала. «Галия» м‰др‰с‰сенд‰ д‰ ул укытучыларныS k‰м сабакташ ш‰кертл‰рнеS аеруча ягымлы – кайгыртучан игътибар _з‰генд‰ була. Бу н‰рс‰ аны бик ирт‰ тормыш ваклыкларыннан ™ст‰ торган олы х‰р‰к‰тк‰ юллый. Шул к_т‰р_ – к_т‰рел_л‰р k‰рчак, ничек кен‰ булса да, шигъриятнеS, ‰д‰биятныS югарырак баскычына к_т‰релерг‰ м‰Gб_р ит‰. €д‰би иGат юлына баскач та, бу «бу аерым игътибар» аныS кешелек язмышы булып кала. €д‰биятыбыз тарихында халкыныS шагыйрьг‰ карата k‰рчак иск‰ртк‰н аерым бер кайгыртучан м‰х‰бб‰те ТуфанныS иGади язмышында х‰литкеч диярлек роль уйнаган. Аны халкыныS шул с™ю хисе шагыйрь итк‰н, зур шагыйрь итк‰н. Туфан – халык м‰х‰бб‰те шагыйре.
1.2. Ул зур талант, якты ш‰хес иде...
Х‰с‰н Туфанга табигать тарафыннан илаkи талант, Илkам бирелг‰н. Илkам ул байтак кешег‰ бирелерг‰ м™мкин. Табигать сиSа олуг с‰л‰т бирг‰н, син аны _стерерг‰, т‰рбия ит‰рг‰, аны халкыS файдасына, кешелек м‰нф‰гатьл‰рен‰ кулланырга тиешсеS. Шулай булмаганда, сиSа бирелг‰н талант ‰кренл‰п с_н‰ч‰к k‰м юкка чыгачак. Х‰с‰н Туфан ‰н‰ шул Илkам диеп аталган акб_з атын k‰рвакыт _стерг‰н, т‰рбия итк‰н, Илаkи талантын баету ™чен д™нья гизг‰н, с‰ях‰т итк‰н кеше. Ул татар тарихын, татар ‰д‰биятын гына т_гел, к_рше халыкларныS, д™нья халыкларыныS культурасын ныклап ™йр‰нг‰н, _з итк‰н ш‰хес. ТуфанныS Илаkи таланты барлыкка китерг‰н шигъри сур‰тл‰р, м‰гън‰ле с_зл‰р, кинаяле юллары д™ньяк_л‰м м‰сь‰л‰л‰рне к_т‰рг‰нд‰ д‰ _зенеS халкы, татарныS язмышы турында булыр, татар халкыныS язмышы турында с™йл‰г‰нд‰, Туфан д™ньяк_л‰м проблемалар к_т‰рер.
Х‰с‰н ага Туфан иGаты бел‰н ген‰ т_гел, тышкы р‰веше бел‰н д‰ ‰_лияга охшаган иде. Салмак х‰р‰к‰тле, йомшак тавышлы, чандыр-какча г‰_д‰ле, ак – п™хт‰ иде ул. АныS к_Sел сиземл‰ве, чыннан да, ‰_лияларныкы кебек. Ист‰лекл‰ренн‰н к_ренг‰нч‰, кулына яSа гына кал‰м алган яшь Туфан 1925 нче елныS маенда к™нд‰леген‰ мен‰ нинди шигырь юллары язып куйган булган :
Мин, егетл‰р, ахры,
F_л‰р‰ям...
€йтим ‰ле ис‰н акылдан :
-К_мм‰гез д‰, нитм‰гез д‰,
Яндырыгыз мине!
Гомерем кебек даулы – шаулы т™нд‰
Fилд‰ - давылда...
€йтерсеS л‰, Туфан _з гомерен алдан ук белеп, программалап куйган! Янды бит Туфан! Яндырылды бит Туфан! Кимчелекне GиSм‰_ _ченн‰н янды, ялкынланып янды шагыйрь Туфан иGат итк‰нд‰, без – кил‰ч‰к буын – аныS ялкыныннан алган яктылыкта ™злексез иGат ит‰ч‰кбез ‰ле! ^з халкыныS азатлыгы ™чен, _з й™р‰ген яндырып k‰лак булган ДанколарныS берсе ул – Туфан! Ул – шигърият аланында _зен корбан итк‰н Илаkи зат! Шушы урында халкыбызныS к_ренекле язучысы Р. БатулланыS бу якты ш‰хес турында ‰йтелг‰н с_зл‰рен иск‰ аласым кил‰ : «Шигырьг‰ ул изге Gан иясен‰ баккан кебек бага иде. ИS кыен вакытларда да, кире чыкмаслык тарлавыкларга китереп кыссалар да, Туфан шигырен‰ хыян‰т итм‰де. Дим‰к, халкына хыян‰т итм‰де. К_пме G‰фа, нахак ялаларны к_т‰рг‰н арык иSе, «ертык й™р‰ге», «сыSар _пк‰се, ертык _пк‰се бел‰н д‰ ул ют‰л аша к™л‰ бе뉻 иде. ‰д‰биятыбызда ике тапкыр Шагыйрь исеме яулаган ш‰хесл‰р бар. Муса F‰лил Моабит шигырьл‰рен язмаган булса да, шагыйрь булып тарихта кала иде, Фатих К‰римнеS сугыш чоры иGаты булмаса да, ул шагыйрь булып калган булыр иде... €г‰р зинданда ук юкка чыгарылган булса, Туфан шагыйрь буларак д‰р‰G‰ле урында кала иде, ‰мма аныS тоткынлыкта, аннан соS ирект‰ язган олуг иGат чоры бар, ш™кер. Ул Шагыйрь исемен ике кат яулаган ш‰хес...»
€йе, Х‰с‰н Туфан шигърияте – ул серл‰рг‰ бай д™нья. Туфан шигыренд‰ге серне ачу безг‰ л‰зз‰т бирс‰, куаныч китерс‰, шул серне башкаларга с™йл‰_ икел‰т‰ с™енеч алып кил‰.
2. Х‰с‰н Туфан иGатын берб™тен к_ренеш итеп к_заллау
2.1. 20 -30 нчы еллар иGаты
Х‰с‰н Туфан ‰д‰биятка Gитлекк‰н шагыйрь булып килеп кер‰. Еллар _тк‰н саен, аныS таланты ачыла бара. Тормыш, шагыйрь _зе _зг‰р‰, ‰с‰рл‰ренд‰ге темалар, стиль алмашына. ШуSа к_р‰, Х. Туфан иGатын берб™тен к_ренеш итеп к_з алдына бастыру ™чен, аны ™ч т™ркемг‰ б_леп ™йр‰нерг‰ м™мкин.
Беренче т™ркемг‰ язучыныS 20-30 нчы елларда язган шигырьл‰рен керт‰без. Бу еллар иGаты тематик байлыгы бел‰н аерылып тора. Яшьлек романтикасына ияреп, шигъриятт‰ яSа форма эзл‰_л‰р бел‰н мавыгулар, сур‰т k‰м символлар яSалыгына иреш_ омтылышы бел‰н берг‰ эчт‰лект‰ д‰ традициял‰рд‰н ераккарак кит_ тел‰ге – ТуфанныS башлангыч чор иGатыныS т™п хасиятл‰ре ‰н‰ шулар. Шушы шаукымга ияреп, аныS ‰с‰рл‰ренд‰ динн‰н ваз кич_, Аллага тел тидер_ мотивлары да к_ренг‰ли башлый. Иман ныклыгын саклау бар‰б‰рен‰ тел‰с‰ нинди золымга да т_з_не максат итеп куйган халык улыныS бу юн‰лешт‰ге тайпылышлары олы фаGига т_гелмени! Бу аерым ш‰хес фаGигасе ген‰ булудан бигр‰к, шул чордагы милл‰тнеS гомум фаGигасе иде. Коммунистик идеологияне тулысынча кабул итк‰н ТуфанныS егерменче еллардагы эзл‰н_л‰рен‰ берьяклы гына карарга ярамый. Бу елларда, шигъри иGатта шактый гына уSышларга иреш_г‰ карамастан, шагыйрь Gаны тынычлана алмый, аны н‰рс‰д‰ндер кан‰гатьсезлек хисе, югалтканны эзл‰_ тел‰ге бил‰п ала. Х‰тта Уралга эшчел‰р арасына ике ел р‰тт‰н иGади командировкага барып кайту н‰тиG‰сенд‰ туган k‰м _з чоры тарафыннан Gылы кабул ителг‰н «Урал эскизлары », «Ике чор арасында », «Башлана башлады », «Бибиевл‰р » кебек шигырьл‰р циклы k‰м поэмалары да шагыйрьг‰ никтер кан‰гатьл‰н_ китерми. Fан тынычсызлыгы Туфанны яSа с‰ях‰тл‰рг‰ ‰йди. Бу юлы инде ул с‰ях‰тнеS индустриаль Уралда да, башка якларда да булмыйча, к™ньяк районнарда _т_е аерым м‰гън‰г‰ ия. ИGатында иске эчт‰лект‰н, традициял‰рд‰н баш тарткан яшь шагыйрьнеS «бабайлар эзе калган якларга » G‰я_л‰п юл тотуы – аныS рухи эзл‰н_л‰ренеS башы була. Чукындырылудан качып, иман саклау нияте бел‰н, Урта Азия якларына яш‰рг‰ китк‰н бабаларыныS эзл‰рен‰ басып й™р_ еллары шагыйрь иGатында халыкчанлыкка борылыш мизгелен‰ ‰верел‰.С‰ях‰тт‰ й™рг‰нд‰, ул т™рле халыкларныS тормышлары бел‰н якыннан таныша, халык иGаты ‰с‰рл‰рен ™йр‰н‰. Болар k‰мм‰се шагыйрь иGатын яSа темалар, яSа хисл‰р бел‰н баета. Утызынчы елларда Туфан лирикасыныS классик форма кысаларына ‰йл‰неп кайтуы бел‰н берг‰, эчт‰лекнеS д‰ халыкчан мотивлар бел‰н баюы к_з‰тел‰.
Бу чорда шагыйрь ‰с‰рл‰рен‰ чынбарлыктан яSа типлар, к_ренешл‰р эзли k‰м шул чынбарлык тудырган хисл‰рен тасвирлый.
Эченн‰н ген‰ ‰би
Догалар укып й™ри,
Советлар властена
Гомерл‰р тели –тели.
Иске заман кешесенеS яSа тормышка яSача м™н‰с‰б‰тенд‰ шагыйрь заман матурлыгын к_р‰. Шундый карчыкларга да, _зл‰рен хуGа итеп сиз‰ башлаган эшчел‰рг‰ д‰, елдан–ел арта барган завод торбаларына да, й™к поездларына да чиксез шатлана ул, б_генгене _зе к_рг‰н, _зе белг‰н иске заман бел‰н чагыштырып карый. Х‰с‰н Туфан да, Такташлар, F‰лилл‰р кебек, яSа хисл‰рен‰ исем эзли. ЯSа к_ренешл‰рне _з хисл‰ре аша б‰я биреп аSлатырга тырыша.
2.2. 40 -60 нчы еллар – тоткынлык чоры иGаты
Х. Туфан иGатыныS икенче т™ркемен‰ 40-60 нчы еллар эченд‰ язылган ‰с‰рл‰рен кертерг‰ м™мкин. Бу - шагыйрьнеS тоткынлык чоры иGаты.
Х‰с‰н ТуфанныS шигырьл‰р Gыентыгын кулга алып укый башлаганда ук, без бер н‰рс‰не ист‰ тотарга тиешбез : шактый озак елларга сузылган иGат гомеренеS буеннан – буена аныS шигъри теле бикл‰_ле иде. ШуSа да безг‰, XXI гасыр укучысына, ‰леге иGатныS нечк‰ серен‰ т™шен_ ™чен, шигъри с_з артына яшерелг‰н тел т™бен‰ т™шенерг‰ кир‰к булачак. Бу ис‰ Туфан язмышын _з чоры бел‰н тыгыз б‰йл‰нешт‰ караганда гына м™мкин.
Син сорама, мине ж‰лл‰с‰S,
F‰лладларныS нил‰р кылганын :
Мин GавапныS ‰йтермен бары
Трибуналга илт‰ торганын...
Югарыда китерелг‰н шигырь юллары серле Туфан шигъриятенеS эчке кичерешен ачык чагылдыра : шагыйрь шигъри с_зенд‰ ирекле т_гел. ^з заманыныS «трибуналына илт‰ торган » никад‰р с_з k‰м м‰гън‰ к‰газьг‰ т™шмич‰ калды ик‰н? К‰газьг‰ т™шк‰нн‰ренеS д‰ байтагы _зе ис‰н чакта д™нья к_р‰ алмыйча, шагыйрь архивында гына сакланды. Бары тик 1990 нчы елда гына илд‰ башланган кискен _зг‰решл‰р дулкынында алар укучыга барып иреште. Ул шигыръл‰рд‰, _з Ватаны т™рм‰сенеS фашист зинданына караганда да каk‰рлер‰к, интектергечр‰к ик‰нлеген тану бел‰н берг‰, шагыйрь шигъри с_зен тулы к™чк‰ яSгырата алмавыныS аянычлы с‰б‰пл‰рен д‰ иск‰рт‰, ч™нки хакыйкатьне б™тен тулылыгында с™йл‰_ – бу елларда _зеSне кабат «ш‰р‰ г_р» г‰ тиS булган зинданга ташлау бел‰н бер.
Туфан фаGигасе кайчан башлана? АныS гаепл‰н_ен‰ с‰б‰пче булган «Ант» поэмасын язган чаклардамы? Язучылар берлегенн‰н чыгарылган 1937 нче елданмы? Казан т™рм‰сен‰ ябылган кырыгынчы елданмы? Б‰лки аны _лем G‰засына х™кем итк‰н 1942 нче елныS 7 нче март к™ненн‰ндер? Болар барысы да олы фаGига, ‰лб‰тт‰. Л‰кин Туфан драмасы к_пк‰ элегр‰к, аныS большевизмга алданып, буыннардан – буыннарга тапшырылып, гасырлар буена ™зелмич‰ килг‰н рухи тамырларны ™зг‰н вакытыннан ук кил‰.Туфан туган Казан губернасыныS Аксубай волосте Иске Карм‰т авылы кешел‰рен‰ т‰къдир тарафыннан авыр сынау ‰зерл‰нг‰н. Рус миссионерларыныS к™чл‰п чукындыру с‰яс‰те алар Gилк‰сен‰ каk‰рле й™к булып т™шк‰н. Патша хакимиятенеS ерткычларча эз‰рлекл‰_л‰рен‰, рухи k‰м дини яктан к™чле из_ен‰ карамастан, ‰леге авыл кешел‰ре, исламга хыян‰т итмич‰, м™селманлыкларын саклаганнар. Гаяз ИсхакыйныS З™л‰йхасы кебек ныклык к_рс‰тк‰нн‰р. Туфан – мен‰ шул халык баласы.
ШагыйрьнеS иGат биографиясенд‰ гыйбр‰тле мизгелл‰р аз т_гел. ^зенеS ист‰лекл‰ренд‰ ул _лемг‰ х™кем ителеп т‰, «муенына дарныS сабынланган элм‰ге кидерелг‰нд‰, асып _тер_не егерме еллык каторга бел‰н алмаштыру турындагы телеграмма килеп т™шеп» ис‰н калган , поэмаларындагы Хабул образыныS прототибы булган бер металлургныS язмышы турында с™йли. Октябрьд‰н соS ике дист‰ ярымнар тир‰се вакыт узгач, Туфанга _з персонажы кичерг‰нн‰рне кичерерг‰ туры кил‰. Язмышларда бер ген‰ _зенч‰лекле, ‰мма ‰рнеткеч аерма бар: Туфанны _лемг‰ «_з суды», _тк‰нн‰рнеS традициял‰ренн‰н ваз кич‰ - кич‰, ялкынланып яклаган, яшь Туфан тарафыннан идеологиясе тулысынча кабул ителг‰н коммунистик хакимият х™кем ит‰. ТуфанныS т™п фаGигасе мен‰ шунда. 1942 нче елда _лем бел‰н й™зг‰ - й™з очрашу ачысын татыган шагыйрьнеS язмышы персонажыныкы кебек кискен борылыш ала: аныS да _лем G‰засы соSгы мизгелд‰ ген‰ каторга бел‰н алыштырыла. ЯSа G‰лладлар патша жандармериясен‰ караганда да ерткычрак кыланалар. Еллар узгач бу турыда Туфан :
Х‰терл‰тм‰, мине ж‰лл‰с‰S,
Сорама син алар заманын
j‰м «Особо секретно» диг‰н
К‰газьд‰ге _лем карарын...
Председатель – урыс, Урусов,
Ярд‰мчесе – татар, Галл‰ми,
Урусовы атмас урынсыз,
€ Галл‰мов – ата, ж‰лл‰ми...-
Беренче карашка гади ген‰ булып тоелган шигырь юллары артында ТуфанныS кайчандыр _зе идеал итеп алган G‰мгыятьк‰ тир‰н _пк‰се, к_з яшьле р‰нGешл‰ре ята. Л‰кин тагын шуны да ист‰н чыгармыйк : _з милл‰тен Туфан д‰р‰G‰сенд‰ с™йг‰н ш‰хесл‰р сир‰к очрый. МоSа аныSмиллилекк‰ дошман булган торгынлык елларында туган телне k‰м татарны кайгыртып, кайнарланып язган ‰с‰рл‰ре шаkит. Шундый ш‰хеснеS: «€ Галл‰мов- ата, ж‰лл‰ми»,- дип язуы шигъри юлныS м‰гън‰сен k‰м шагыйрьнеS драмасын дист‰л‰рч‰ тапкыр к™ч‰йт‰. ^лемг‰ х™кем ителг‰н кешенеS газапларын, аныS G‰лладлары бел‰н чагыштырганда, тиSсез рухи ™стенлеген тоткынлыкта язылган «Ч‰ч‰к сибел‰ Gил䉻 шигыре д‰ б™тен нечк‰лекл‰ре бел‰н, укучыныS й™р‰к т_рен‰ барып Gит‰рлек итеп сур‰тли. Шигырь язылган 1947 нче ел – шагыйрьнеS катлаулы, авыр шартларда актив иGат итеп яш‰г‰н чоры. Моннан бернич‰ ел элек кен‰ ул бер гаепсезг‰ _лем G‰засына х™кем ител‰, G‰заныS соSгы мизгелд‰ ген‰ каторга бел‰н алыштырылачагын белм‰г‰н х‰лд‰, зиндан баскычлары буйлап котылгысыз _лемг‰ каршы барам, дип уйлап атлый. «Ч‰ч‰к сибел‰ Gил䉻 - мен‰ шундый хаксыз _лемг‰ таба баручы кешенеS соSгы кичерешл‰рен сур‰тл‰_че шигырь.
Туган илен ™зелеп с™йг‰н ™чен
«Гаепле» ул фашист каршында, -
диг‰н юллар укучыны аптырашта калдырмасын, шигырь барыннан да бигр‰к, сталинизм G‰лладларыныS в‰хшилеген фаш ит_г‰ корылган.
Туфан лирикасында яш‰_ – _лем ф‰лс‰ф‰се _з‰к урыннарныS берсен алып тора. Бу м‰сь‰л‰г‰ шагыйрьнеS карашлары нигезд‰ атеистик материализм бел‰н сугарылган, ягъни _лг‰нн‰н соS яш‰_ барлыгын инкарь ит_г‰ корылган иде. Безг‰, XXI нче гасыр укучысына, монысын да бел_ бик м™kим. Ч™нки яSа гасыр ф‰ненеS _сеше k‰м иGтимагый карашларныS камилл‰ш_е коммунистик G‰мгыять кире каккан Коръ‰н кыймм‰тл‰ренеS хак кыймм‰тл‰р булуына шик калдырмады. Инде б_ген килеп, ТуфанныS 1947нче елда язылган шигыренд‰ге:
... Тизд‰н мине атачаклар мен‰,
Кил, карап тор, Гегель, син шуSа:
Материяд‰н аерым Gан юклыгын
С_зсез ген‰ раслыйм мин сиSа!...
диг‰н юлларында шагыйрьнеS беркатлы хаталануын, аяныч р‰вешт‰ ялгышуын к_р_ кыен т_гел. €мма кеше гомеренеS бер мизгел ген‰ булуы k‰м тиз _т_ч‰нлеге, атеизмныS яш‰_ м‰гън‰сен, аныS асыл эчт‰леген берничек т‰ аSлатып бир‰ алмавы Туфанны уйландыра. Бу проблемага ул шигъриятенд‰ к_п тапкырлар ‰йл‰неп кайта, материянеS чикл‰нг‰нлеге аны борчый.
2.3. 60 -80 нче еллар иGаты – м‰х‰бб‰т лирикасы, ирект‰ язган иGат чоры
Бу чорда ис‰ автор инде яSа туган хисл‰рен ашыгып сур‰тл‰рг‰ д‰, хисл‰ренеS тир‰нлеге турында элеккеч‰ гасабиланып язарга да омтылмый. €мма бу чор иGаты баштагы икесе бел‰н аерылгысыз б‰йл‰нешт‰, аларныS хис байлыкларын, вакыйгаларын саклаган х‰лд‰, бу чорларныS д‰вамы булып тора. Х‰с‰н ТуфанныS бу елларда язган шигырьл‰ре аерым–аерым укыганда да дулкынландыралар.
Туфан шигырьл‰ре арасында _з чорына гына хезм‰т итеп, инде тоныкланган, т™сен Gуя башлаган, яSа буыннар ™чен ‰k‰миятен югалтканнары да бар. €мма _з ™сл‰ренн‰н заманнар тузанын кагып т™шереп, с_релм‰с ялтырау бел‰н балкыганнары шулай да к_пчелек. ШагыйрьнеS тир‰н сагыш k‰м моS бел‰н сугарылган м‰х‰бб‰т лирикасы ‰н‰ шундый шигырьл‰рд‰н тупланган.
Хатлар китте, с‰лам китте,
Адресатны тапмады:
К_пер ватык, юллар ябык...
Хатлар кире кайтмады
Х‰тер ген‰ кайберсенеS
Кайнар с_зен саклады.
Строфика оригинальлеге д‰, шигъри юлларныS музыкальлеге д‰, «ватык к_пер, ябылган юллар » метафоралары да, эчт‰лекнеS аянычсызлык хисебел‰н сугарылган булуы да – барысы берг‰ шигырьд‰ге ‰йтеп бетергесез тир‰н моSны к™ч‰йт‰л‰р, ул моS Туфан язмышы аша саркып чыга, шагыйрьнеS гомумил‰штер_ таланты аны халыкчан мотивларга т™р‰. Чын шигъри G‰_k‰рл‰р ‰н‰ шулай талант зурлыгы бел‰н ул кичерг‰н драма т‰Sг‰ллеге н‰тиG‰сенд‰ туа. Мондый ‰с‰рл‰р гасырларны кичеп яш‰_ с‰л‰тен‰ ия булалар. Шагыйрь Туфан k‰м артистка Луиза СалиаскарованыS таS калырлык легендага ‰йл‰нг‰н м‰х‰бб‰те тоталитар системаныS гад‰ти кеше к_т‰р‰ алмаслык авыр сынауларында да сынмаслык тугрылыкка нигезл‰нг‰н. Яшьли Уралда танышып, Казанга килеп гаил‰ корган, кил‰ч‰кк‰ зур ™метл‰р бел‰н яш‰г‰н бу парны Сталин – Берия палачларыныS м‰керле ниятл‰ре гомерлекк‰ аера, ике арага кавыша алмаслык кирт‰л‰р куя. ШуSа да карамастан, ирен‰ тугры калып, аныS тормышын саклап калу ™чен, соSгы тамчы канына кад‰р к™р‰шк‰н ЛуизаныS Туфан лирикасыныS _лемсезлегенд‰ ™леше шагыйрьнеS _зенеке кебек _к зур. Туфан драмасы хатынына багышланган шигырьл‰р циклында _зенеS иS тир‰н кичерешл‰ре бел‰н ачыла, ™зг‰л‰н_ле хисл‰р, кайтарып булмаслык югалту тойгысыныS шагыйрь Gанын телг‰л‰ве Таkир – З™kр‰ м‰х‰бб‰тен‰ тиS с™юнеS кайнарлыгын, зурлыгын д‰лилли. «Fилл‰р ис‰», «Тамчылар ни дил‰р?», «Ирт‰л‰рем – кичл‰рем» k‰м башка шигырьл‰ренд‰ лирик геройныS м‰х‰бб‰т тойгысы н‰къ мен‰ шундый _лч‰мн‰р бел‰н _лч‰нг‰н. Тоткынлыктан котылып Казанга кайткан шагыйрь алдагы к™нн‰ренеS булырга м™мкин м‰х‰бб‰тен д‰ Луиза Салиаскаровага булган м‰х‰бб‰те бел‰н _лч‰п карый:
... Нишл‰рг‰ соS? – диг‰н сорау бел‰н
Кил‰м мен‰ р‰смеS каршына...
^зеS булсаS ‰г‰р,
Мондый уйлар
Килер идемени башыма?!
Х‰с‰н ТуфанныS лирик герое тыштан сабыр. Ул уйласын к_пт‰н уйлаган, кичер‰сен к_пт‰н кичерг‰н. Лирик геройныS тынычлыгы соSга таба битарафлык, гамьсезлек т_геллеген , б‰лки т_землек, сабырлык ик‰нлеген бел‰сеS. Сабырлык б‰ясен язучы _зе тапкан k‰м бик яратып куллана торган башка ысул бел‰н ача.
Д™нья мине
^зг‰ртте:
Еламаска ™йр‰тте.
К_лм‰к GиSен ертасымы? –
Б‰йлисе бар
Й™р‰кне,-
дип яза ул «КайсыгызныS кулы Gылы?» диг‰н шигыренд‰. Бу сур‰тк‰ тыгызлап тутырылган тойгы k‰м м‰гън‰ б‰йл‰нешл‰рен алдагы язылмаган ‰лешл‰рд‰н ген‰ абайларга м™мкин : сагыну к™чле – ул х‰ср‰тк‰ ‰йл‰нг‰н, х‰ср‰т й™р‰к яндыра, озак янган й™р‰к – яралы й™р‰к, ‰ яраны т™з‰т_ ™чен б‰йл‰рг‰ кир‰к, б‰йл‰_ ™чен, дуслар, туганнар, якыннар , аSлаучы кешел‰р кир‰к.
Туфан – м‰х‰бб‰тт‰ рухи туганлык, рухи тиSд‰шлек тарафдары. Тоткынлыкта чагында, ‰ле иренеS тормышын GиSел‰йт_ ™чен, хатыныныS нинди адымнарга барганлыгын белм‰г‰н вакытта, шагыйрь _зенеS «г_з‰л Gанлы » м‰х‰бб‰те бел‰н б‰хетле д‰, тиSсез х‰ср‰тле д‰ иде. Х‰с‰н – Луиза с™юенеS таS калырлык зурлыгы, м‰х‰бб‰тк‰ ™лге булырлык ихласлылыгы XXI гасыр яшьл‰рен‰гыйбр‰т алырлык д‰р‰G‰д‰.М‰х‰бб‰т бел‰н азгынлык арасындагы чикл‰рнеS бозылуы Туфаннар, Луизалар яш‰г‰н чор ™чен д‰ ят булмаган. Бары тик чын ярату, ихлас тугрылык кына кешене кеше ит‰, аныS тормышын м‰гън‰ле ит‰, онытылмас ист‰лекл‰р бел‰н баета – шагыйрьнеS фаGигале м‰х‰бб‰т тарихы ‰н‰ шуны раслый. Шунысы игътибарга лаек : м‰х‰бб‰т турында язганда шагыйрь ™чен идеология арткы планга к_ч‰, кешенеS чын й™р‰к хисл‰ре, табигый моS шигъри юллардан саркый башлый. Туфан иGатыныS кыймм‰тле ягы мен‰ шуларда.















3. АныS иGатында ‰д‰биятыбыз _сеше
3.1. Х‰с‰н Туфан ‰лег‰ч‰ безнеS й™р‰кл‰рд‰, аныS к_пкырлы k‰м бай иGаты kаман да шау ч‰ч‰кт‰...
Х‰с‰н Туфан _з халкыныS улы иде. Туган халкы тарихныS бормалы юлларында ялгышканда, шагыйрь д‰ хаталанды, к_п н‰рс‰л‰рне яралы к_Sеле бел‰н соSыннан яSадан _лч‰п карарга, т™з‰терг‰, б‰ял‰рне алмаштырырга да м‰Gб_р булды. €мма аныS к_Sеленд‰бер н‰рс‰ _зг‰решсез иде – туган халкына, телен‰ булган керсез м‰х‰бб‰т. Бу м‰х‰бб‰тне ул Сталин лагерьлары аша да саклап алып кайтты, торгынлык елларыныS р‰химсез милли с‰яс‰те басымы астында да югалтмады. АныS якты образы, й™зл‰рч‰ шигырьл‰ре, Gырлары, _з‰к ™згеч моSы безнеS к_Sелл‰рд‰ яши!

3.2. Аксубай районы Иске Карм‰т авылында Х‰с‰н Туфан музее
МоныS ачык мисалы : 100 еллык юбилее уSаеннан, туган авылы Иске Карм‰тт‰ 2000 нче елныS 13 нче декабренд‰ татар халкыныS к_ренекле шагыйре Х. ТуфанныS музее ачылды. Бу тантаналы б‰йр‰мд‰ Президентыбыз М.Ш.Ш‰ймиев т‰ катнашты. Х.Туфан иGатына багышланган бу ф‰нни – тикшерен_ эшен яза башлагач, без ф‰нни Gит‰кчем бел‰н берг‰л‰п, т™рле тармаклардан аныS турында м‰гъл_матлар туплый башладык. Китапхан‰л‰рд‰ булган материаллар бел‰н ген‰ кан‰гатьл‰нмич‰, без аныS туган агы – Аксубай районы Иске Карм‰т авылына юл тоттык. Авыл карап торышка ярыйсы гына зур, аныS табигате, чыннан да, шагыйрь ‰йтмешли, «т™шл‰рг‰ керерлек» искиткеч матур. Без шагыйрьнеS туган нигезе бел‰н кызыксындык. Х.ТуфанныS музеен, аныS туган йортын яSартып, шунда ачканнар. Керг‰нд‰ _к шагыйрьнеS мемориаль сыны куелган, музейныS тир‰-ягы искиткеч матур ч‰ч‰кл‰рг‰ к_мелг‰н, нарат k‰м _зе яраткан каен агачлары утыртылган.
Музей ике зур залдан тора. Беренче зал булачак шагыйрьнеS балачагы _тк‰н крестьян ™ен‰ охшатып биз‰лг‰н, ‰ икенчесе аныS ‰д‰бият эшч‰нлеге турында с™йли.

Анда шагыйрьнеS туганнары тарафыннан б_л‰к ителг‰н сир‰к очрый торган фотолары, мемориаль китапхан‰се, архив документлары куелган. € элек шагыйрьнеS ист‰лекл‰ре сакланган клубта, х‰зер «Х‰с‰н ТуфанныS авылдашлары» диг‰н экспозиция ачылган. Анда авылныS k‰м аныS кешел‰ренеS тарихы турында м‰гъл_матлар тупланган.
Без бу с‰ях‰тт‰н _зебезг‰ рухи байлык, к_Sел к_т‰ренкелеге алып кайттык. Х‰с‰н Туфан ‰лег‰ч‰ безнеS бел‰н берг‰ яши бир‰! Бу Б™ек ш‰хеснеS иGатына, _зе ‰йтк‰нч‰, «Gылы куллы», бик н‰зак‰тле, ихтирамлы, сак кешел‰р ген‰ м™р‰G‰гать итс‰ иде...











Кулланылган ‰д‰бият исемлеге

Ак ч‰ч‰к атар иде. Х‰с‰н Туфан турында ист‰лекл‰р. – Казан: Татарстан китап н‰шрияты. – 1989.
Батулла Р. Й™зе... сагышлы иде. - / Р.Батулла // Ватаным Татарстан. –
2000. - №12. – Б.4
3. Гыйльманов Г. Минем Туфан. - / Г.Гыйльманов // Татарстан. – 2000. –
№ 12. – Б.58-61
4. МиSнуллин Т. Туфан турында Туфан. - / Т.МиSнуллин // Ватаным
Татарстан. – 2000. – № 12. – Б.5
5. Мостафин Р. ИS авыр елларда. - / Р.Мостафин // Идел. – 2000. - № 10. –
Б.61- 71
6. Туфан Х. Шигырьл‰р k‰м поэмалар. - / Х.Туфан // Казан : Татарстан
китап н‰шрияты. – 2000.
7. Туфан Х. Сайланма ‰с‰рл‰р. - /Х.Туфан // Казан : «Х‰тер» н‰шрияты. –
2004.-Б. 431
8. Шабаев. М. АныS кулы Gылы иде. - / М.Шабаев // Казан утлары. –
2000. - № 7. – Б.157-170
9. Шагыйрь турында ‰дипл‰ребез. Зур талант, якты ш‰хес иде. – Казан
утлары. – 2000. - № 12. – Б.126-139
Татарский энциклопедический словарь. – Казань : Институт Т23
Татарской энциклопедии АН РТ, 1998. – 703 С.








Йомгаклау
Х‰с‰н Туфан диг‰н исем газиз татарыбыз ™чен бер асыл шагыйрь аты гына т_гел, ‰ б‰лки халыкныS _з холкы, акылы, яш‰_ р‰веше, Gан авазы, тарихи, х‰тта ниндидер бер т‰къдир бел‰н б‰йле _з биографиясе кебегр‰к. Шуннан инде – «сызылып- сызылып» к_Sеленн‰н чыккан шигырь аk‰Sе, моSы бел‰н Gан сур‰те г‰_д‰л‰н‰. Чын бер д™нья булып яSгырый бит - бары тик б™екл‰р ген‰ й™ртерг‰ лаек булган бу исем! Туфан ! Гасырлар чаSыдай! Анда – йолдызларга Gитк‰н югары илаkилык та, тик Gирд‰н, татар туфрагыннан калыккан ягымлы, м™лаем гадилек т‰, п‰йгамб‰рл‰рг‰ хас сабырлык та, акыл да, шигырьг‰ б‰йле асыл исемн‰рд‰н калган олпатлык, затлылык та, ф‰лс‰фи ышандыру, тотнаклылык к™че д‰ бар кебек.
Шигырьг‰ изге Gан иясен‰ баккан кебек багучы, иS кыен вакытларда да, кире чыкмаслык тарлавыкларга китереп кыссалар да, _з шигырен‰, _з халкына хыян‰т итм‰_че, ‰д‰биятыбызда ике тапкыр Шагыйрь исеме яулаган, иS д‰р‰G‰ле урында калган, олуг иGат юлы _тк‰н Х‰с‰н Туфан турында с™йл‰п туеп булмый. С™йлисе д‰ с™йлисе кил‰, аныS шигырьл‰ренд‰ге серне ачу безг‰ л‰зз‰т бир‰, куаныч китер‰, шул серне башкаларга с™йл‰_ икел‰т‰ с™енеч алып кил‰.
Туфан диг‰н б™ек шигърият бар! €н‰ шул б™ек шигъриятне тагын –тагын ачасылар бар ‰ле! Узган гасыр татар шигыренд‰ иS якты эз калдырган Х‰с‰н Туфан исеме м™бар‰к т‰сбихт‰ янып торачак. «Бисмилла»дан соS, ‰лб‰тт‰, аныS исеме д‰ х‰терл‰рд‰ яSарачак, ‰йд‰п торачак. Безг‰ б_ген _к шуны аSлау, ихлас шатлану, горурлану б‰хете язган. € бу – азмыни?
















13PAGE 15


13PAGE 141015





Приложенные файлы


Добавить комментарий