Хезыгегуазе фразеологизм

Хэзыгъэгъуазэ
Лъэпкъыр сыт щыгъуи ирогушхуэ тхакIуэм и гуащIэм. Псом хуэмыдэжу инщ литературэм и зэхэублакIуэхэм я щIыхьыр. Адыгэхэм я дежкIэ апхуэдэ тхакIуэхэщ КIэрашэ Тембот, Щоджэнц1ык1у Алий, К1ыщокъуэ Алим, Елгъэр Кашиф, Дыгъужь Къурмэн, Хьэхъупащ1э Хьэжбэчыр сымэ, нэгъуэщ1хэри. Адыгэ тхыбзэм и япэ лъэбакъуэхэр щича махуэм къыщегъэжьауэ лъэпкъ литературэм къыок1уэк1 ахэм я литературнэ лэжьыгъэр. ЛIы ныбжь гъуэгуанэ я нэгу щIэкIащ абыхэм я къалэмым.
Нобэрей си лэжьыгъэр зытеухуауэ щытыр фразеологизмхэращ. Адыгэ художественнэ литературэм ухэплъэмэ, ди тхакIуэ – усакIуэхэм я тхыгъэхэм куэд дыдэрэ къыщагъэсэбэп фразеологизмхэр.
Мы исследовательскэ лэжьыгъэр стхын щыщIэдзэм сэ къалэну зыхуэзгъэувыжащ фразеологизмхэр адыгэ литературэм къыхэзгъуэтэну, ахэр зджыну, къэбэрдей тхакIуэхэм я тхыгъэхэм къызэрыщыхэщыр къыхэзгъэщхьэхукIыну, ахэр зэман жыжьэм къыщыщIэдзауэ ди лъэпкъым и художественнэ зыужьыныгъэм и зы Iэмалу, къулеягъэшхуэу зэрыщытыр субзыхуну.
Темэр къыщIыхэсхам щхьэусыгъуэ хуэхъуащ къэбэрдей тхак1уэ ц1эры1уэхэм и къалэмыпэ къыщIэкIа дэтхэнэ зы тхыгъэри бзэ шэрыуэкIэ, бзэ къулейкIэ зэрытхар, ахэм я тхыгъэ дэтхэнэри лъэпкъ литературэм и хэлъхьэныгъэ нэхъыфI дыдэхэм ящыщ зыуэ зэрыщытри. ИщхьэкIэ зэрыжытIащи, ахэм я тхыгъэхэм я бзэр икъукIэ шэрыуэщ.
Лэжьыгъэр тхынымкIэ хэкIыпIэ хъуащ къэбэрдей тхак1уэхэм я тхыгъэ щхьэхуэхэр.
Лэжьыгъэм и мыхьэнэр. ИкъукIэ гъэщIэгъуэнщ икIи телъыджэщ художественнэ тхыгъэм бзэ и лъэныкъуэкIэ укIэлъыплъыну. НэхъапэкIэ сыт хуэдэ литературнэ тхыгъэ деджауэ щымытми, бзэ и лъэныкъуэкIэ дыкIэлъыплъыртэкъым. ГъэщIэгъуэнщ укIэлъыплъыну тхакIуэхэм фразеологизм псалъэхэр IэкIуэлъакIуэу къызэрыщагъэсэбэпыр, гуры1уэгъуэщ тхак1уэр нэхъ 1эзэху къигъэсэбэп 1эмалхэри зэрынэхъыбэр, абыхэм я бзэр нэхъ къулейуэ зэрыщытыр. ТхакIуэхэр зыхуеину псалъэхэр IэкIуэлъакIуэу бзэм къыхахыныр, ахэр Iэзагъ хэлъу ди пащхьэм къралъхьэныр абы я къалэн нэхъ ин дыдэхэм ящыщ зыщ, ауэ жы1эпхъэщ тхак1уэу зыкъэзылъытэж дэтхэнэ зыми а къалэныр къызэремыхъул1эр.
Фразеологизмхэр зэкIэщIэпч мыхъу псалъэ зэпхахэщ, зы псалъэм пэхъуу. ЩIагъыбзэ абыхэм ящIэлъыр нэхъ къэхутэгъуейщ и закъуэ къэбгъэсэбэпмэ. Псалъэм папщIэ:
Уафэм сабэ дэпхъеин – губжьын
Псэр дзапэкIэ Iыгъын - шынэн
Акъылым къимыубыдын – мыгурыIуэгъуэн
Дыгъужьыгу шхын – хахуэу, щхьэмыгъазэу щытын.
Гум илъын – щымыгъупщэжын
Гум дэгъэхуэн - зыхуэгъэшэчын
НэхъапэIуэкIэ мы темэм щIэныгъэлI куэд тетхыхьащ. Абыхэм ящыщщ: ХьэкIуащэ Андрей, Къардэн Бубэ, Шортэн Аскэрбий, нэгъуэщI куэдхэри. Абыхэм я статья щхьэхуэхэр къэзгъэсэбэпурэ къалэн зыщытщIа Iуэхугъуэхэр къыхэзгъэкIащ.
Фразеологизмэм иIэ щхьэхуэныгъэхэмрэ ухуэкIэхэмрэ.
Фразеологизм жиIэмэ псалъэ зэхуэмыдэ зэгуэдза жиIэу аращ. НэгъуэщIу жыпIэмэ, лексикэ – грамматическэ зэхэлъыкIэ и лъэныкъуэкIэ псалъэ зэпхам зы мыхьэнэ къигъэлъагъуэу аращ. Псалъэм папщIэ:
Къру мывэ жьэдэлъу нэху гъэщын – гузэвэн
Тхъупсыр къегъэжэхын – щытхъун
НэIэ тегъэтын – кIэлъыплъын
МаскIэр къыIурылъэлъын – губжьын
IуэрыIуатэмрэ литературэмрэ я зэпыщIэныгъэр зыщыплъагъур цIыхубэ IуэрыIуатэр тхыгъэ литературэм лъабжьэ зэрыхуэхъур е IуэрыIуатэм узыщрихьэлIэ образхэр, сюжетхэр, къэIуэтэкIэхэр литературэм IэкIуэлъакIуэу къызэригъэсэбэпым и закъуэкъым, атIэ тхакIуэхэм, усакIуэхэм литературэм и лэжьакIуэ псоми IуэрыIуатэм пкъырылъ IэмалыфIхэр, абы и гупсысэ къарууфIэхэр, и гурыгъу - гурыщIэ дахэхэр, бзэм и къулеягъыр, нэгъуэщIхэри екIуу къызэригъэсэбэпырщ, ахэр ди зэманыщIэм Iэзагъ ин хэлъу къызэрырагъэзэгъырщ икIи зэманым телажьэ зэращIыфырщ.
И ухуэкIэкIи и мыхьэнэкIи зэпыщIауэ щыт фразеологизмхэр гупсысэм художественнэ къару хэзылъхьэ жыIэкIэщIэхэм ящыщщ.
Къэсхьынщ жысIам щыхьэт техъуэ щапхъэхэр:
Нэ лейкIэ еплъын – нэхъыфIу, гуапэу хущытын
Нэджыл имыIэн – укIытэ хэмылъын
Псэр щымыгъэтIылъын – ущыпсэуну емыхъуэпсэн
Сыну жын – зимыгъэхъейуэ и пIэм иувыIыхьын
Тач – тау жегъэIэн – хуабжьу къэгубжьын
ТхьэрыIуэ щIын – псалъэ быдэ тын
Уей – уей жегъэIэн – зэпэщу псэун
Уз етын – ешхыдэн
ЦIыкIу ирихъун – хуабжьу укIытэн, нэгъуэщIхэри.
Адыгэбзэр фразеологизмхэмкIэ къулейщ. ЖыIэгъуэхэмрэ абыхэм я мыхьэнэуэ къэтхьахэмрэ зэхуэбгъадэу щытмэ, гу лъытапхъэщ фразеологизмэхэмкIэ къэIуэта мыхьэнэхэр нэхъ лъэщу зэрызэхэпщIэм, ар нэхъ гукъинэж зэрыхъум. Аращ тхыгъэхэм фразеологизмэхэм зыщаубгъуауэ щIыщытыр.
Лексикэм къыщыкIуэ архаизм, историзмхэм жьы хъуа псалъэхэм хуэдэу фразеологическэ ухуэкIэ зиIэ псалъэ зэпхахэм къыщыхьа псалъэхэри къамыгъэсэбэпыжу е мащIэ дыдэрэ фIэкIа къамыгъэсэбэпу къэкIуэнкIэ мэхъу. Псалъэм папщIэ:
ЛэгъунакIуэ щауэ – Iуэхуншэ цIыху
Беслъэней пцIапцIэ – цIыху пшэр, зызыгъэтIатIэ
КIэтIийр джылын – мэжэлIэн, шхын имыгъуэтын
Жьы хъуа псалъэхэр къызыхэкIынкIэ хъунур ахэр зэхьэлIа Iуэхугъуэхэр иджырей зэманым къамыгъэсэбэпыжмэ е ахэр зэхьэлIа Iуэхугъуэхэм щымыгъуэзэжмэщ.
Къэбэрдей тхакIуэхэм я тхыгъэхэм фразеологизмхэр къызэрыхэщ щIыкIэр.
Фразеологизмхэм тхыгъэм и бзэм къалэнышхуэ щагъэзэщIэф. Ахэр къезэгъыу IэкIуэлъакIуэу хэгъэувэн хуейщ тхыгъэм. Бзэр фразеологизмхэм лъэщ, дахэ ящI, абыхэм я сэбэпкIэ тхакIуэм жиIэну зыхуейр нэхъ кууэ, кIэщIу къэIуэта мэхъу. Фразеологизмхэм образ къэгъэщIынымкIэ мыхьэнэшхуэ яIэу щытщ, фразеологизм къигъэсэбэпахэмкIэ къыдощIэ езы авторыр образым зэрыхущытыр. Ди адыгэ тхакIуэхэм я тхыгъэхэм фразелогизм зэхуэмыдэ куэд дыдэ къыщокIуэ. Иджы къэдгъэнэхуэнщ абыхэм ящыщ зыбжанэ.
Мыжей Михаил «Пщэху».
Лъэмбым иувэжын – ещхь хъужын.
Хьэту лIыгъэкIэ и адэм и лъэмбым иувэжауэ къимылъытэми, абы и уэсятыр имыгъэзащIэу пхужыIэнутэкъым.

ГукIэ зэгъэзэхуэн – игу къэкIын, игукIэ жиIэн.
Хьэту игукIэ зэригъэзахуэрт и Iыхьлы-Iэулэдхэм, и ныбжьэгъухэм ящыщу хэт сытым игъэпудами,

Гур къиупщIыIукIын – шынэн.
Ар зытэлайкIэ щытащ щэхуу, Iэнкуну, и гур къиупщIыIукIауэ.

Лъэр щIэмыкIын - кIуэну хуэмеин.
Пщэху ежьащ, Хьэтуи ежьэжащ, лъэр щIэмыкI пэтми.

И пIэм инэн – къэувыIэн.
Хьэту и лъэхэр щIэмыкIыжу и пIэм къинащ, и Iэпкълъэпкъыр тхытхри и щIыфэм ирижащ.
ТхьэкIумэм къиIуэн – зэхэхын.
Хьэчэхьэпсэ – ешын.
Хьэчэхьэпсэмрэ лъэмакъымрэ я зэпыугъуэ мащIэм абы и тхьэкIумэм къиIуэрт хьэ зэрышх макъыр.
Къурмакъейр щыудын – тхьэлэн, зэпышхыкIын.
ЩIыкъ-сыкъ макъыр иригъэщIу Пщэху хъум и къурмакъейр щиудащ.

Нэр щыункIыфIыкIын – зыри имылъагъуу хъун.
Пщэху и нэр щыункIыфIыкIащ, и щхьэри фIэхуащ.

Псэм еджэн – лIэуэ щылъын.
Щхьэ куцIыр къритхъын – егъэлеяуэ щхьэр узын
Ундэрэщхъуауэ, зыхуэмыгъэхъеижу, и щхьэ кIуцIыр къритхъыу здэщылъым, Пщэху и нэ лъэныкъуэмкIэ кIэлъыплъырт дыгъужь анэр и псэм зэреджэм.

Елгъэр Кашиф «Псы къиуа».
ПсэхэлIэ хъун – зэшэзэпIэу лIэн
Жьэр ущIауэ къэнэн – дэпыкъуэгъуншэу, мэжэщIалIэу къэнэн.
АтIэми, тхьэмыщкIэм тхьэр хуэлъэщ жыхуаIэу, ди жэмыжь закъуэр псэхэлIэ хъури, бзу шырым хуэдэу, ди жьэр ущIауэ быныр дыкъэнащи, хэт матэ цIыкIукIэ, хэт шынакъкIэ, хэти банкIкIэ зыгуэрхэр яIыгъыу хьэблэм дэсыр пIэм хэлъ ди анэм щхьэкIэ гузавэу щIэупщIакIуэ хузэблокI.

IэщIыб щIын – хыфIэдзэн.
Пэжщ, еджэныр IэщIыб зэрысщIамкIэ ди анэр арэзытэкъым.

Бгъэм фIэлъын – гуауэу гум илъын, и жагъуэ хъун.
Фэ гъащIэм, еджэным, фыкъыкIэрыхумэ, игъащIэ псокIэ гуауэу си бгъэм фIэлъынщ.
Шэми шхуми исын – гузэвэн.
И фи и ныби гъэныкъуэн – езыр зэмыгугъужын
Шэми шхуми ис ди анэм и ныби и фи игъэныкъуэурэ бжьым жэндауру щIэувэжынут.
НэIэ темыгъэкIын – кIэлъыплъын.
«ЦIыхуу дыкъэзылъытэу къыткIэлъыIэбэхэм, яхузэфIэкIымкIи зи нэIэ ттезымыгъэкIхэм гъуамэу дауэ дахущытын? ТлъэкIыр яхуэтщIэнщ»- жиIэрти пщэдджыжькIэ губгъуэм дэкIырт.
Iэрэ жьэрэ зэхуэмыхьын – дзэкъэгъуэ мышхын.
Абыхэм елIалIэурэ езым жьэрэ Iэрэ зэхуимыхьу щыдэкIри нэхъыбэжт.

БауэкIэщI хъун – ешыщэн.
- УкIэлъыджэмэ, фIыкъым жаIэрти сыкъэжащ, -жиIэри зы пщэдджыжь гуэрым бауэбапщэу гъуэгубгым къыщыткIэлъыщIыхьэгъащ ар. – Хьэдрэт ухъусыпIащIэурэ дыщхьэдыкъ мыгъуэщикъысщыгъупщэримышууэ яхуэшхынкъым жысIэри - бауэкIэщI хъуащи, псалъитI хузэпыщэжыркъым абы.

Гу лъытэн – лъагъун.
Нышэдибэ гур щыщIэсщIэм, ари зэбэдзэуэрей хъуауэ гу лъыстащ.
Гу лъымытэн – мылъагъун.
Мэз щIагъым сыщIэту гу лъызмыта щхьэкIэ, пшэ къытрихуэр пэжт.

Псэм лъэдакъэпэкIэ тетын – хуабжьэу гузэвэн.
Ди псэм лъэдакъэпэкIэ дытету, япэ бгым дыкъехащ.
ПэнцIывкIэ щIэхуэн – джэлэн.
Фэр Iувын – куэд хуэшэчын.
Шыдым хуэдэщ жыхуаIэрати, шыдыжь мыгъуэр фэ Iувт, бэшэчти пэнцIывкIэ щIихуакъым, ауэ пхъэр нэхъри къытегуплIэри гуфэ лъэныкъуэр къутащ.
Бзаджэ тетхъуэн – ешхыдэн.
АпщIондэху сэри щыдыжьым бзаджэр тестхъуэрт.
Гузэвэгъуэм нэр хуэуфIыцIын – гузэвэгъуэр къыфIэмыIуэхун.
Дыгъэри, а махуэм гущIэгъуншэу къыщIэкIынти, ди гузэвэгъуэм и нэр къыхуиуфIыцIри, къухьэжащ.

Насыпыр псыпэм имыхьыпэн – мынасыпыншэн
Ди насыпыр псыпэм ихьыпауэ къыщIэкIынтэкъыми, къэпым игуауэ илъ шыудзыр пхъэм зэрытелъа лъэныкъуэр гъущэт, уеблэмэ, тIэкIуи къэплъауэ хуабэт, къэпми и джабэр гъущэу къэнат.

Дунейр къутэн – къэгубжьын.
Иджыпсту дунейр зыкъутэу ежэх Щхьэлыкъуэшхуэ нэхърэ нэхъ къарут а ди анэм и нэпсыр.
Гу щыхуэн – зыщыгъэнщIыжын.
Иджыпсту сэ сызыхуейр анэбгъэрати, ар къэзгъуэтыжауэ хуиту гу щысхуэрт.
ШэджыхьэщIэ Хьэмыщэ «Къуэрылъху».
Нэр темыкIыу еплъын - еплъыпэн, хуабжьу епъын
СумкIэр сIихыжыну къыщыIэбэм, си пащхьэ къитым си нэр къытезмыгъэкIыу, си щIыбагъымкIэ есхьэкIащ.
Телъыджэ щыхъун – гъэщIэгъуэн.
- Уэ мыбы ущыIэуи? – сеупщIащ сэ абы, зэхэсхыр телъыджэ сщыхъуауэ.
Щхьэр гъэузын – егъэзэшын
Си Iуэхур къызэрекIуэкIар бжесIэнщи, уи щхьэр згъэузынщ.
Гур щыгъэIеин – гущыкI хуегъэщIын
Щхьэ уи гур щызгъэIеин хуей уэ мурад пщIам? Гъуэгу махуэ. Тхьэм укъихъумэ.
Пщэм дэхуэн – зылъысыр.
Бгыр щIэкъузэн – зыгъэбыдэн.
Абы и гуращэр игъэзэщIэн хуейуэ зи пщэ къыдэхуэр сэрати, си бгыр щIэскъузэри сабийхэр езгъэджащ.
Дунейм ехыжын – лIэн.
Уи анэ къыпхуэмыарэзыуэ дунейм уехыжын нэхъ гуэныхь сыт щыIэн?
Нэм жей къемыкIуэн - мыжеифын.
Ныжэбэ кIуам сыкъызэщыужыри, си нэм жей къемыкIуэжу, зызгъэкIэрахъуэу нэху згъэщащ.

Шылэмрэ данэмрэ хэгъэсын – гъэфIэн.
ЗэрыжаIэу, шылэмрэ данэмрэ хагъэсщ и бынитIым.
Iэпэ къызыпекIуэкI къэмыгъэнэн – хузэфIэкI хуэщIэн.
Си Iэпэ къызыпекIуэкI къэзгъэнэнкъым.
ХьэхъупащIэ Хьэжбэчыр «Шумахуэ уэрэд жеIэ».
Гур хузэIухын – фIыуэ лъагъун.
Псом хуэмыдэу а хъыджэбызым и гур Ланэрэ Шумахуэрэ яхузэIуихырт.
Лъэгур псэлъэн – макъ ищ1ын
Жэщыр щ1ы1эу зэрыщытыр къуигъащ1эу, абы и гуэншэрыкъ ф1ыц1ит1ым я лъэгур псалъэк, пщ1ант1эм дэк1ащ.
«Фронтыр къыщыблагъэм».
Iэ щIыIэкIэ къыхэIэбэн – гузэвэгъуэ къэхъун.
Зауэр Iэ щIыIэкIэ къуажэм къызэрыхэIэбар уолъагъу.

Щхьэфэм иIэбэн – и гугъу щIын, тепсэлъыхьын
Жэщыку нэсыху си анэм и псалъэмакъыр увыIакъым, Iэджэми я щьэфэм иIэбащ, и Iуэху хэлъми, хэмылъми къимыгъанэу.
Зи лъэ вакъэ изылъхьэр – псори
Зи лъэ вакъэ изылъхьэр, яхузэф1эк1 ящ1эу, къуажэм щек1уэк1 лэжьыгъэм хэтхэщ.
Пщэм дэлъхьэн – къалэн щыщ1ын
Сэри епщ1анэ классым сыкъыхашри а сызэреджэм хуэдэурэ ет1уанэ классыр езгъэджэну си пщэм къыдалъхьащ.
Псэр егъэшхын – ф1ыщ1э хуэщ1ын.
Ди председателым уи псэр ебгъэшх хъунущ, жи1а псалъэм къытонэж.
Нэ лейк1э еплъын – гулъытэ хэха хуэщ1ын.
Пэжщ, сытым къыхихми ищ1эркъым Музэчыр, ауэ ар Марянэ нэхъ нэ лейк1э йоплъ, нэхъ 1энат1э гугъухэми пэщ1ихмэ ф1эф1щ.
Щыгъуазэ хуэхъун – зэгъэщ1эн, къыгуры1уэн.
Сэ сщ1эну 1уэхум щыгъуазэ сызэрыхуэхъуар си гуаэ мэхъу, хуит зызогъэщ1ри си ныбжьэгъу Хьэдис зытес пщ1эгъуалэ ц1ык1ур къы1ызох, унэм согъэзэжри къэрэндащ, тетрадхэр къызощтэ.
Гум къишхыдык1ын – нэгъуэщ1ым игу къэк1ар жы1эн.
Шэ1имэт, сыту пэж жып1а, си гум укъишхыдык1ащ, у къэп1уэтащ дэ псом иди мурадыр, упсэу, си шыпхъу.
Дыгъужь Къурмэн «Бжьыхьэ псыдзэ».
Гум мастэу хэуэн – и жагъуэ хъун
А махуэм Мардие цIыкIур гъащ гухэщIу, а гъы макъри аргуэру ДжэбрэIил и гум къыхэуэжащ мастэ плъам хуэдэу.

Нэхэр къэлыдын – гуфIэн.
ЩIалэм здыкIэлъыплъым Мардие и нэ къуэлэнхэм мафIэр нэхъри къыщылыдт.

Гур хэщIын – и жагъуэ хъун.
Анэми и гур хэщIырт и пхъур IэнэщIу къызэрыдагъэкIыжам папщIэ.
Гум ехуэбылIэн – фIэфI хъун.
Сабиигъуэ лъандэрэ и псэм хэпщIа ДжэбрэIили абы и анэри, бжэIупэм Iус лIыжьри, къабзэу пхъэнкIа пщIантIэри, бжыхьхэри, пщIантIэм щызэрызехьэ щIалэ цIыкIухэри а дакъикъэхэм пщащэм и гум нэхъри ехуэбылIат
НэIэ темыгъэтын – кIэлъымыплъын.
- КъызгуроIуэ, си щIалэ. КъызгуроIуэ уи шым узэрыхуейуэ уи нэIэ щIытомыгъэтыфари.
Къущхьэ СулътIан «Анэ»
Гур къызэфIэнэн – и жагъуэ хъун, и гъын къэкIуэн, къытехьэн
Салимэ игъазэу щIэкIыжыну и гур къызэфIэнат.

Нэм хъуаскIэ къыщIегъэхын – зэгуэпын, къэгубжьын.
Фызым жиIа псалъэхэм Салимэ и нитIым зэгуэп хъуаскIэр къыщIрагъэхащ.
Псэм темыгъэхуэн – хузэфIэмыкIын.
Салимэ къызэфIэнат, «урианэм кIэлъыплъыж» , - жиIэу ежьэжыну, ауэ Заур и Iэ цIыкIухэмкIэ къилъыхъуэу, дзыхь къыхуищIу, и бгъафэ зэрыщIэлъар, узым къыхигъэзыхьыху и нэ цIыкIуитIымкIэ лъаIуэу къызэреплъар игу къэкIыжати, сабийр сымаджэщым къыщIинэну и псэм хутегъэхуакъым, игу къеуэ псалъэхэр щIилъэфыжащ.
Гум лъэмыIэсын – зыхуейр имыгъуэтын.
ПщIэрэ, Салимэ си гум зэи апхуэдэ лъагъуныгъэ лъэIэсакъым.
ТIэу емыплъын – занщIэу гъэзэщIэн.
Псори хъунут, ауэ Салимэ еджэну и гугъэщи, ауан къищIынкIи, зыкъыхуигъэгусэнкIи тIэу еплъынтэкъым.
КIэрашэ Тембот «Шу закъуэ»
Батэр гъэшын - куэд хузэфIэкIын
Ди уэркъхэм зекIуэ къикIыжамэ батэр ягъэшауэ, Iэджэ ялъэгъуауэ къытхуаIуатэ.
Бэлыхь хэдзэн – гъэгузвэн,
Абыхэм бзаджагъэу къызапэсынкIэ хъунур хэт ищIэн? Бэлыхь хадзэмэ, пщащэм укъуэувэжкIи сытым и пэрмэн?
Бзэр иубыдын – мыпсэлъэфын
Батым и псалъэр зэхихакъым Ерстэм: и бзэр иубыдауэ и фэр икIауэ, бзылъхугъэхэм яхэплъэрт ар.
Гур хьэхун - игу ирихьын, фIыуэ лъагъун
Абы и бзылъхугъащхьэ имызакъуэу, и цIыхущхьи фIэгуакIуэу и гур ихьэхуащ.
Гур ихын (гур ирихыу) - къигъащтэу, игъэшынэу
Iуащхьэр къыщатIа жэщыр мазэгъуэ жэщт, щхьэ къупщхьэ нэщIащэ нэщIыр, гур ирихыу къыжьэхэплъащ.
Гу махэ къэхъун – нэхъ щабэ къэхъун
Суанди зихъунщIакъым, икIи зыкъыIэщIичыжакъым, и зы нэ нэплъэгъуэ дрихьейри, и щхьэр Ерстэм и бгъэм иригъэщIащ гу махэ къэхъуауэ.
Гур щIыIэ хъун - зыри къыфIэмыIуэхун
Суанд щахимылъагъуэм, Ерстэм и гур щIыIэ хуэхъужащ зыхыхьа джэгум.

Гум жьы игъуэтыжащ – псэхужын.
Уанэм зытриубгъуауэ сакъыпэу, псыр зыщIэлъадэ бгъуэнщIагъым щIэкIащ Ерстэм. Нэпкъым дэкIри, и гум жьы игъуэтыжащ.
Игу къызэрыгъуэтыжын – зыкъэщIэжын
ИтIанэ, игу къызэрыгъуэтыжри, щIалэ цIыкIур шыплIэм къыдидзащ, къеIунщIри, езыр и сэшхуэм епхъуащ.
Гугъэ хэхыжын – щымыгугъыжын
И гугъэ гъащIэм хихыжауэ, гумэщIри гузавэри IэщIыб ищIауэ и уахътыр къыщысыным пэплъэу ара?
Дзыхь егъэзын – дзыхь хуэщIын
Фыунэрыуэщ, фыхъунщIакIуэщ, си щIыбагъкIэ фыкъызэмыуэнкIэ си дзыхь фэзгъэзкъыми, фи къэлатхэр сэ здэсщтэнщ.

ЕмыкIу къэхьын – укIытэн.
Улъэпэрапэрэ емыкIу къэпхьмэ зи гуапэ хъуни къахэкIынкъэ жылэм. Я нэхъ лъэрызехьэр къыппрагъэуэнущ.

КIэбгъу зыщIыжын – зыгъэпщкIужын
Нэхъ къэрабгъэм ящыщкъым Елджэрыкъуэм и мэлыхъуэхэри, щтэуэ кIэбгъу защIыжыну.

И лыр шхын –гугъу егъэхьын.
Дэнэ хэкуи щыIэщ, а пщы уэркъыр, лэжьакIуэжьым и лыр дэни щашх. КIуэ къалэхэм зи щхьэ нэхъ хуит сатуущIэ IэпщIэлъапщIэ сыт хуэдэхэр дэсщ.
Лъы гъэжэн - зэрыукIын
Лъы игъэжэну ирихуакъым, сыту щытми, уэркъ мэхъаджэми адыгэщ, адыгэлъ ящIэтщ, адыгэбзи яIурылъщ.
НэкIэ шхын - егъэлеяуэ еплъын Иужьым, и щхьэ щыукIытэжри, джэгум хэплъэ хуэдэу зищIащ, «мы пщащэ цIыкIур нэкIэ щхьэ сшхырэ?» жыхуиIэу.
Сабэр дэпхъеин - губжьын
« унагъуэ тэмэм тешэрыпIэу срамыгъэтIысхьэфынумэ, ди унэ сыкIуэжынущ!» - жиIэри сабэр дрипхъейуэ къэуващ.

Iэщхьэлъащхьэ дэхьеяуэ – егугъуу
И унагъуэ щхьэхуэу, и закъуэу псэуну щIы бжесIэнути, ари хъунукъым – цIыху хуэдэу и Iэщхьэлъащхьэ дэхьеяуэ, уи унагъуэ зезыхьэн фыз пхуэхъунукъым.

Iэр зэтедзауэ щысын – зыри имыщIэу
АтIэ, сыт фигу илъыр, фи IитI зэтедзауэ фыщысурэ зыкъевгъэшхынущ яжесIащ.
Нэм къиубыдын – къэлъагъун
Бгыщхьэм, нэм къиубыд къудейуэ, къуршыбгъэхэр щызоуэ. Бгы лъапэхэм, хы щхъуантIэ щIыкIэу уфафэу пшэ гуэрэнхэр телъщ.
нэр тедиен - егъэлеяуэ еплъын
Зыр езым ишщ, адрейр щилъагъум зыхуихьынур имыщIэу къызэщIэвыIыкIащ, и нэр тедияуэ.
пэр щIым щыхуэн – щ1эгубжьэн
«Еблагъэ» бжесIэнущи иджыри къэс сигу къэкIыжакъым. Ар къищIэмэ, ди адэм си пэр щIым схущихуэнщ

псэр хэхын – тхьэлэн, гъэшынэн
ЛIыгъэ хэлъкъым жыпIэ хъунукъым. И псэр хэпхами къэдзыхэнукъым. Ауэ и лIыгъэ сыт хуэдэ мурадым хуэщIа?
Аджыкъу Джэрий (Лохвицкий Михаил) «Уафэгъуагъуэ макъ».
Гурэ псэкIэ зыхэщIэн – зыгуэр зыхэщIэн.
Гур псэхужын – тыншыжын.
МыгурыIуэгъуэ псэущхьэщ мы цIыхур! ЗызукIыжын мурад сщIыри, си гур псэхужа къудей мыхъуу, зы арэзыныгъэ гуэри гурэ псэкIэ зыхэсщIэж хъуащ, си гум къихьам акъылыфIэрэ сэбэпагъ гуэррэ хэлъ хуэдэ.
НапIэ зэтемылъхьэн – мыжеин.
Жэщ псом си напIэ зэтеслъхьакъым, атIэ лъэгум щызубгъуа щIакIуэм тежеихь Закурдаевым и пырхъ макъым си псэ езэшар игъэхыщIэрт, ар схуэмышэчыжу сыкъэтэджри щIыбым сыкъыщIэкIащ.
ГурыIупсыр къэжэн – ехъуэпсэн.
Си гурыIупсыр къэжащ зызмыцIыхужыхукIэ сефэну, пщыхьэщхьэшхэр хьэзыр зэрыхъууи апхуэдэу сщIащ.

Нэм щIэдиихьын – зыгуэр и гум къеуэн.
Кнышев и нитIым щIэдиихьат Iэгъуи – гъуэгуи, дыхьэпIи – дэкIыпIи къызыхуомыгъуэтыжыфыну гуауэ щIэIэр.

Лъэр щIэхун – жагъуэ щыхъун.
Сэри абы и плъэкIэм си лъэр щIигъэхури щтэIэщтаблэ сищIат.
КIэух псалъэ.
Си лэжьыгъэм зи гугъу щысщIар къэбэрдей литературэм и зы жанр щхьэхуэрщ – фразеологизмхэращ. Нарт эпосым хэт пшыналъэхэми хъыбархэми, художественнэ литературэми куэду узыщрихьэлIэ а жанр лIэужьыгъуэхэр ди бзэм и къулеягъщ
Ар нэсу джыныр, къэхутэныр къызэфIэзыгъэкI зы Iыхьэу мы лэжьыгъэм къалэн егъэзащIэ.
Сэ зи гугъу сщIа тхыгъэхэм фразеологизмхэр куэду хэтхэщ. Зы тхыгъэм хэтхэр псори къыхэсхакъым, апхуэдэу пщIымэ, куэд дыдэ къыхэпхыфынущ. Псом хуэмыдэу фразеологизм куэд сыщрихьэлIащ КIэрашэ Тембот и «Шу ззакъуэ» романым. Ахэр псори а романым къыхэхыным лэжьыгъэ щхьэхуэ ехьэлIапхъэщ.
Лэжьыгъэр щезгъажьэм си пащхьэ изгъэува къалэнхэр згъэзэщ1ауэ согугъэр. Ауэ, жы1эпхъэщ, нэхъыбэрэ исследовательскэ лэжьыгъэм селэжьыху фразеологизмхэр нэхъ гъэщ1эгъуэн сщыхъуурэ, тхак1уэхэм я1урылъ адыгэбзэм и къулеягъымрэ ар ек1уу зэрагъэшэрыуэфымрэ сф1этелъыджэурэ и к1эм зэрынэзгъэсар.
Гуапэ сщыхъунущ мы лэжьыгъэр зы мащIэкIэ нэхъ мыхъуми еджакIуэхэмрэ егъэджакIуэхэмрэ сэбэп яхуэхъумэ.















13 PAGE \* MERGEFORMAT 141615




EWolf hunters stand beside a wounded wolf near the village of Antonov, about 370 km (230 miles) southeast of Minsk, near the 30 km (19 miles) exclusion zone around the Chernobyl nuclear reactor, January 9, 2011. Despite radiation, wildlife in and around the exclusion zone has been teeming since people left the area around Chernobyl after the 1986 nuclear disaster. Wolves, foxes and racoon dogs in the area may be hunted throughout the year as they are not wanted in Belarus, according to the keepers of the ecological reserve. REUTERS/Vasily Fedosenko (BELARUS - Tags: ANIMALS ENVIRONMENT SOCIETY)BELARUS/Wolf hunters stand beside a wounded wolf near the village of Antonov, about 370 km (230 miles) southeast of Minsk, near the 30 km (19 miles) exclusion zone around the Chernobyl nuclear reactor, January 9, 2011. Despite radiation, wildlife in and around the exclusion zone has been teeming since people left the area around Chernobyl after the 1986 nuclear disaster. Wolves, foxes and racoon dogs in the area may be hunted throughout the year as they are not wanted in Belarus, according to the keepers of the ecological reserve. REUTERS/Vasily Fedosenko (BELARUS - Tags: ANIMALS ENVIRONMENT SOCIETY)VASILY FEDOSENKO ` 
·15

Приложенные файлы


Добавить комментарий