Хх ыоз башы татар поезиясенд торм темасы 0

XX й™з башы татар поэзисенд‰ т™рм‰ темасы

Д.Ш.Гыйльманов, Казан ш‰k‰ре ЯSа-Савин районы 31 нче санлы урта гомуми белем бир_ м‰кт‰бенеS татар теле k‰м ‰д‰бияты укытучысы


XX й™з башы татар ‰д‰би х‰р‰к‰те иGтимагый-тарихи вакыйгаларга бик бай. Нибары егерме ел эченд‰ Россия зур тетр‰н_л‰р кичер‰. МоSа с‰б‰пче булып ХIX й™знеS соSгы чирегенд‰ татарларда к_т‰релеп китк‰н уяну д‰вере, 1905 елгы Россияд‰ге беренче революция, реакция чоры, яSа революцион к_т‰релеш, Беренче б™тенд™нья сугышы, Февраль революциясе k‰м, ниkаять, Октябрь инкыйлабы тора. Билгеле, бу к_ренешл‰р ‰д‰би-м‰д‰ни, милли-идеологик х‰р‰к‰тк‰ д‰ зур йогынты ясый. Боларга б‰йле р‰вешт‰ ‰д‰бият та зур тизлек бел‰н _с‰, яSа темалар, жанрлар барлыкка кил‰. Татар ‰д‰бияты чын м‰гън‰сенд‰ сыйфат ягыннан да зур _зг‰решл‰р кичер‰.
1905 ел революциясе татар поэзиясен kич булмаганча активлаштырды. Россияне иSл‰п яSгыраган ирек авазы татар поэзиясенеS яSа к™чл‰рен уятып, д‰ртл‰ндереп Gиб‰рде. РоссиянеS т™рле т™б‰кл‰ренд‰ чыга башлаган милли матбугат битл‰ренд‰ Г.Тукай, М.Гафури, С.Р‰миев, Д‰рдем‰нд, С.С_нч‰л‰й, З.Б‰шири, М.Укмасый, Н.Думави, Ш.Бабич исемн‰ре к_ренде. ИGат м™мкинлекл‰ре артуны алар бик тиз аSлап алдылар k‰м аннан бик уSышлы файдаландылар. Бу турыда шатлык – куанычларын белдереп язып та чыктылар.
Шагыйрьл‰р _зл‰ренеS шигырьл‰ренд‰ революцияд‰н к™тк‰н беренче уй-тел‰кл‰рен, заманны ничек аSлауларын, илд‰ барган _зг‰решл‰рг‰ м™н‰с‰б‰тл‰рен к_рс‰терг‰ омтылдылар, азатлыкка дан Gырладылар.
Поэзияд‰ революция темасы алгы планга чыкты. €дипл‰р инкыйлаб к_ренешл‰рен образлы г‰_д‰л‰ндер_ ™чен яSа символ-образларга м™р‰G‰гать иттел‰р. Шул р‰вешле шигъриятк‰ нур, йолдыз, яшен, яз, б‰йр‰м, Gил-давыл, диSгез, кораб, таS, кояш кебек символик сур‰тл‰р килеп керде.
1905 елгы революция вакыйгалары чорында аптырап – ™ркеп калган патша х™к_м‰те, тиз арада ушына кил‰ k‰м, милли-азатлык идеял‰рен бастыру ™чен кискен чаралар кабул ит‰, озак та _тми аларны гам‰лг‰ ашыра башлый. Массак_л‰м эз‰рлекл‰_л‰р, тент_л‰р, донослар башлана. Революция казанышлары булган демократик ирекл‰р бер-бер артлы юкка чыгарыла. ТатарларныS белем учаклары, м‰гъриф‰т _з‰кл‰ре – уку йортлары, китапхан‰л‰р, н‰шриятл‰р ябылды, язучылар эз‰рлекл‰нде, матбугат кысрыкланды. Погром k‰м репрессиял‰р, гад‰ти к_ренешк‰ ‰йл‰неп, матбугат k‰м культура эшл‰рен‰ контроль д‰ тулысы бел‰н полиция, жандармерия кулына к_ч‰. Г.Тукай, Г.Камал, Ф.€мирхан, М.Гафури, Ф. К‰рим, С. Р‰миев, С.С_нч‰л‰й, Г.Кол‰хметов, Г.Ибраkимов, Ш.€хм‰диев, Г.Газиз, €.Х™сни, З.Р‰миев, Н.Думави k‰м башкалар к_з‰т_ астына алыналар, ‰ кайбер‰_л‰ре т™рм‰л‰рд‰ д‰ утырып чыгалар.
«Азатлык, милли к_т‰релеш идеял‰рен Gырлаган k‰м самодержавиянеS нигезен Gимерерг‰ чакырган ™чен _ч алулар башлану, эз‰рлекл‰_л‰рг‰ дучар ител_ ‰д‰биятныS иGтимагый, ‰хлакый эчт‰легенд‰ д‰ кискен _зг‰решл‰р китереп чыгарды. Шул нигезд‰ язучы кал‰ме д‰ к™з сур‰те, кояш баю, эSгер, т™н тасвирлары, кайгы-х‰ср‰т мотивлары х™кем с™рг‰н д™ньяга ешрак м™р‰G‰гать ит‰ башлый. €с‰рл‰рд‰ ачлык, т™рм‰, богау, палач, кабер, елан-чаянлы х‰ят, юлсыз, маяксыз яш‰еш темалары тамыр G‰я.
Тоткын – м‰хб_с образы ис‰, гомум‰н, бер традицион сур‰тл‰_ алымына ‰вере뉻.1
Х™ррият, милл‰т k‰м ш‰хес азатлыгы ™чен _з-_зеSне корбан ит_ мотивлары М. Гафуриныц «Фидаи м‰хб_с агызыннан» (1906), «Доносчы» (1910); Г. ТукайныS «М‰хб_с» (1907); Н. ДумавиныS «М‰хб_с», «М‰Sгелек м‰хб_с», «Яз _теп, G‰йнеS башы», «Себер т™рм‰сенд‰ т‰р‰з‰ р‰ш‰тк‰сен‰ кунган кошны к_реп, бер карт м‰хб_с ‰йт‰» (1908), «М‰хб_с дустыма» (1912); С. С_нч‰л‰йнеS «Шильон м‰хб_се» (1910); М.Ф‰йзинеS «Тоткын» (1914) шигырьл‰ренд‰ т™г‰л чагыла. Бу шигырьл‰р патша хакимиятенеS G‰за органнарында х™кем с™рг‰н яман т‰ртипл‰рне фаш итеп чыктылар.
Беренче рус революциясе алдыннан ‰д‰бият м‰йданына чыккан М‰Gит Гафури иGатында, 1905-1907 елларда, зур _зг‰решл‰р барлыкка кил‰. Башлангыч чор иGатында шагыйрь м‰гъриф‰тчелек идеял‰рен алга с™рг‰н булса, 1905-1907 елларда аныS карашлары революционлаша. М‰Gит Гафури политик азатлык, тигезлек k‰м гражданлык хокукы ™чен, самодержавиег‰, бюрократик-чиновниклык k‰м полиция х™к_м‰тен‰, коллык k‰м крепостнойлык к_ренешл‰рен‰ каршы чыга».1
Татар поэзиясенд‰ беренче м‰рт‰б‰ диярг‰ м™мкин, Гафури милл‰т б‰хете, азатлыгы ™чен _зен корбан ит‰рг‰ х‰зер торган лирик герой – м‰хб_с образын тудыра. АныS «Фидаи м‰хб_с агызыннан» шигыре, м‰с‰л‰н, шундыйлардан берсе. М.ГафуриныS лирик герое шартлы традицион романтик планда сур‰тл‰н_е бел‰н _зенч‰лекле. СамодержавиенеS баштан – аяк коралланган палачлары, бу ад‰ми затны, халыкка б‰хет тал‰п итеп, _з-_зен аямый к™р‰шк‰не ™чен, зинданга салганнар. Л‰кин тормышында нинди ген‰ каршылыкларга, кыенлыкларга очраса да ул _зенеS максатларыннан чигенм‰яч‰к, аны берн‰рс‰ бел‰н д‰ куркытып булмаячак! Х‰тта, ул х™ррият ™чен корбан булырга да риза.
1905 елгы революция дулкыннары бел‰н иGтимагый k‰м иGади к™р‰ш м‰йданына килг‰н Тукай реакция к™ч‰йг‰н саен, _зенеS иGатында да явызлыкка каршылык к_рс‰т_, баш им‰_, чигенм‰_ мотивларын психологик k‰м драматик киеренкелек бел‰н г‰_д‰л‰ндерде. АныS 1907 елда язылган «Д™ньяда торыйммы? – дип киS‰шл‰шк‰н дустыма», «Бер татар шагыйренеS с_зл‰ре» «М‰хб_с» (Пушкиннан), «Байроннан», «Шагыйрь㉻ (Лермонтовтан) кебек шигырьл‰ре явыз чынбарлык бел‰н каршылыкка керг‰н шагыйрь настроениесен бик ачык характерлый.
ТукайныS Пушкиннан шул ук исем бел‰н т‰рGем‰ ителг‰н «М‰хб_с» (1907) шигыренд‰ «тимер читлек»т‰ге тоткынныS ирект‰н м‰хр_млек газаплары k‰м яшь каракошныS «ирек иркен䉻 яш‰_ л‰зз‰тл‰ре чагылыш тапкан.
Пушкин _зенеS «Узник» шигырен иреген‰ кул салган патша чиновникларына протест й™зенн‰н яза.
Тукай реакция елларында _зен самодержавие т™рм‰сенд‰ кебек хис ит‰. Ч™нки бу елларда б™тен тир‰-якны золым, в‰хшилек, к_з яше, пычраклык, х‰ерчелек чолгап алган була. Шагыйрь к_Sеленд‰ туган хисл‰рен шигырь юлларына сала.
Ике авторныS шигырьл‰рен чагыштырып карасак, анда шактый гына аермалы якларны к_рерг‰ м™мкин. Беренчед‰н, ПушкинныS «Узник» шигыре 12 юлдан гына тора, ‰ ТукайныS «М‰хб_с»е 26 юлдан. Тукай ПушкинныS «Сижу за решеткой в темнице сырой» диг‰н бер юлын 4 юлга сала.
Утырам мин тимер читлек эченд‰,
Каты кайгы, ачы х‰ср‰т эченд‰;
КараSгыда, каты Gирд‰, юешт‰,
jаман бер т™сле Gирд‰, бер р‰вешт‰.1
Шагыйрь мен‰ шул юлларда м‰хб_с яш‰г‰н тир‰лекне k‰м тоткынныS кичерешл‰рен бир‰. АныS к™нн‰ре k‰м т™нн‰ре берт™рле _т‰, к_пме ген‰ х‰ср‰т эченд‰ янса да, читлегенд‰ б‰рг‰л‰нс‰ д‰, ул _зенеS х‰лен яхшырта алмый.
Икенчед‰н, шигырьл‰рд‰ге б™ркет образында да кайбер _зг‰решл‰р к_зг‰ ташлана. ПушкинныS б™ркете ирексезлект‰ _ск‰н, ул да ирекк‰ омтыла, ‰ ТукайныS кошы ирекле. j‰м бу тоткынныS ирекк‰ омтылышларын тагын да кискенл‰штер‰.
Шул р‰вешле, ирегенн‰н м‰хр_м ителг‰н тоткынныS азатлыкка, яктылыкка омтылуы караSгы чынбарлык бел‰н конфликтка кер‰. Л‰кин бу конфликт Тукайда к™ч‰йтебр‰к бирелг‰н. Шагыйрь мен‰ шундый контрастлар ярд‰менд‰ кеше азатлыгын буып торучы к™чл‰рнеS, шул чор чынбарлыгыныS коточкыч м‰рх‰м‰тсезлеген ачып сала.
Тукай ПушкинныS т™рм‰д‰ утыручы м‰хб_с образын: ит ашаучы б™ркетен, ирек турындагы хыялын, ягъни ‰с‰рнеS темасын, идеясен, сур‰тл‰_ чараларын саклаган х‰лд‰ шигырьне туган телебезг‰ хас сыйфатлар бел‰н баета. ЯSа бер оригиналь ‰с‰р тудыра.
Беренче рус революциясе алдыннан ‰д‰биятка килг‰н Н‰Gип Думави да Сарапул т™рм‰сенеS политик тоткыннар камерасында ятып чыга. Т™рм‰д‰ утырганда шагыйрь революцион, марксистик ‰д‰бият бел‰н таныша, Плеханов хезм‰тл‰рен ™йр‰н‰. Тоткынлыкта шагыйрь явызлыкныS kич чигенерг‰, GиSелерг‰ тел‰м‰г‰н к™ч, кара чынлык булуына тулысынча ышана k‰м аSа н‰фр‰тен белдер‰. Шул чорда «зур бер т™ркем булып, аныS поэзиясен‰ реакция символлары – золм‰т, т™н, Gан кыеп й™р_че ябалаклар, кан коючы в‰хши палачлар, т™рм‰ сакчылары, казаклар, елан – чаянлы д™нья, юлсыз – маяксыз х‰ят образлары килеп кер‰».1 Мисал итеп шагыйрьнеS «Золым», «j‰р к™н укырга ярый», «Т™н», «Себер», «М‰хб_с», «Тавыш» k‰м башка шундый шигырьл‰рен китерерг‰ була.
«Золым» (1906) шигыренд‰ Н. Думави шул чор G‰мгыятенд‰ ч‰ч‰к аткан тиск‰ре к_ренешл‰рд‰н т™рле бозыклыкларны, наданлыкны, золымны, кеше хокуксызлыкларын тасвирлап яза.
«j‰р к™н укырга ярый» шигыренд‰ шагыйрь «казаматта» к_п еллар д‰вамында _зен х™кемг‰ алып баруларын к™теп яткан тоткын егет образын сур‰тли. АныS бу шигыренд‰ экспрессионизмга хас кайбер алымнарны к_рерг‰ м™мкин. €с‰рд‰н к_ренг‰нч‰, егет т™рм‰г‰ _зенеS теле аркасында, ягъни алдынгы карашлы фикерл‰ре, патша самодержавиясен‰ каршы чыкканы ™чен утыртылган. Ул, _зенеS кил‰ч‰ге турында уйланып, чарасызлыктан, билгесезлект‰н б‰рг‰л‰н‰, к_з яшьл‰рен т_г‰. Т™рм‰неS тимер челт‰р т‰р‰з‰сенн‰н урамдагы тук кыяф‰тле, соSгы мода бел‰н киенг‰н, тир‰-юньд‰ге золымга битараф булган кешел‰рне к_реп, аныS й™р‰ге ‰рни. Илд‰ х™кем с™рг‰н гаделсезлекл‰р турында уйлана, бу к_ренешл‰рг‰ халыкныS м™н‰с‰б‰тен белерг‰ тели, хыял д™ньясына чума Автор, шул р‰вешле, монда контрастлар алымын куллана, илд‰ге ике тормышны к_рс‰т‰. Кемн‰рдер т™рм‰л‰рд‰ G‰фа чикк‰нд‰, икенче бер‰_л‰р типтереп, д™ньяныS б™тен байлыгын _з кулларына туплап, G‰нн‰тт‰ яшил‰р. Шагыйрь ‰йт_енч‰, д™ньядагы б™тен золым да алар тарафыннан тудырылган, ягъни югары катлам тарафыннан. Мен‰ шундый чарасызлык, билгесезлек, уй-хисл‰р, т™рм‰ т‰ртипл‰ре бу егетнеS т‰мам «котын алган».
ШигырьнеS икенче ™лешенд‰ х‰р‰к‰т барлыкка кил‰. Т™рм‰ «палачларыныS» в‰хшилеге тасвирлана, реалистик к_ренешл‰р ™стенлек ала, х‰тта натурализм чалымнарын да сиземл‰рг‰ м™мкин.
РеволюциянеS GиSел_е, халыкны k‰м андагы интеллигенцияне баскан G‰бер-золым Думави иGатында т™шенкелек, ™метсезлек пессимизм настроениел‰рен к™ч‰йт‰.
АныS «М‰хб_с» (1908) шигыренд‰ к_п еллар буена т™рм‰д‰ утырган, пессимистик рухлы лирик герой бел‰н танышабыз. Ул гомерен Gир астында, караSгыда _тк‰рерг‰ м‰Gб_р, аныS инде к_зл‰ре д‰ з‰гыйфьл‰нг‰н, колагы да ишетми. Кайчакта т™рм‰неS караSгы подвалларына барып ирешелг‰н собордагы кыSгырау чыSлавы лирик геройны _тк‰нн‰рг‰ алып кайта. Герой _зенеS балачагын, м‰кт‰пт‰ белем алган елларын, яшьлеген, ягъни ирект‰ _тк‰рг‰н к™нн‰рен иск‰ т™шер‰. Шул к™нн‰рен сагынып, юксынып к_з яшьл‰рен т_г‰, чарасызлыктан интег‰. Ул тоткынлыктан котылу юлын бары _лемд‰ ген‰ к_р‰ k‰м аны якынайту ™чен агу эч‰рг‰ д‰ ‰зер.
ШагыйрьнеS «М‰Sгелек м‰хб_с», «Яз _теп, G‰йнеS башы Gитк‰н иде», «М‰хб_с», «Себер т™рм‰сенд‰ т‰р‰з‰ р‰ш‰тк‰сен‰ кунган кошны к_реп, бер карт м‰хб_с ‰йт‰» шигырьл‰ренд‰ге геройларда чарасызлыктан т™шенкелекк‰ бирелг‰нн‰р, ирект‰ге тормышларын иск‰ т™шереп, якыннарын сагынып к_з яшьл‰рен т_г‰л‰р.
Югарыда ‰йтелг‰н шигырьл‰р бел‰н танышкач, шул чор т™рм‰л‰рен k‰м андагы т‰ртипл‰рне к_залларга м™мкинлекл‰р тагын да ачыла.
Шагыйрь «замандашларыннан аермалы буларак, «хибес – м‰хб_с» (т™рм‰-тоткын) мотивын экспрессионистик чаралар бел‰н куерта: т™рм‰ тормышыныS коточкыч шыксызлыгына k‰м авырлыгына басым ясый».1 ДумавиныS шигырьл‰ренд‰ м‰хб_с темасы ике аспектта – реалистик k‰м романтик аспектта яктыртыла. Шагыйрь, лирик геройларын психологик яктан тулы яктырту ™чен, шартлылыкка k‰м контраслы сур‰тл‰_ алымнарына м™р‰G‰гать ит‰
ДумавиныS югарыда телг‰ алынган шигырьл‰ре шул чор татар поэзиясенд‰ге «хибес-м‰хб_с» темасына язылган иS кыю k‰м _ткен ‰с‰рл‰р дип саналырга хаклы. Алар тоткын шагыйрьнеS социаль аSы _с_ен к_рс‰теп кен‰ калмый, б‰лки, шул заман т‰ртипл‰рен гаепли торган шаkитлек авазы, гаепл‰_ документы булып торалар.
Тоткынлык, т™рм‰л‰р темасы котылгысыз р‰вешт‰ доносчы, шымчы, ‰л‰кче образларын м‰йданга чыгара. «Татар м‰гъриф‰т учакларын туздыру, демократик к™чл‰рне эз‰рлекл‰_ максатыннан репрессия машинасы, _з х‰р‰к‰те тагын да н‰тиG‰ле булсын ™чен, татарлар арасыннан Gасуслар т™ркемен‰ д‰ таянды».2 Полиция хезм‰тк‰рл‰ре, аларны кулланып, милли азатлык х‰р‰к‰тен эчт‰н таркатырга тырыша. МоSа Gавап итеп М.Гафури _зенеS «Доносчы» (1910), «Сатлыклар» (1911) диг‰н шигырьл‰рен иGат итте. М‰с‰л‰н, «Доносчы» шигыренд‰ ‰дип доносчы провокаторныS чын й™зен шигырьнеS д_рт юлында ачып та бир‰:
Белмим бит ул алдына баскан дию –
Табынып шуSа, ул да зураймак була;
Ике тиен д‰ тормаслык G‰лладларга
Башын сатып, тамак туйдырмак була.3
ХХ й™з башы татар поэзиясенд‰ зур урын алган тоткын темасы к_пчелек язучыларда азатлык турындагы хыял, к™р‰ш мотивларын г‰_д‰л‰ндерде. € кайбер‰_л‰р ис‰, «хибес-м‰хб_с» мотивын экспресионистик чаралар бел‰н куертып, т™рм‰ тормышыныS коточкыч шыксызлыгын k‰м авырлыгын к_рс‰ттел‰р.
Бу темага язылган шигырьл‰р арасында ике т™р лирик герой (м‰хб_с) к_зг‰ ташланып тора. АныS беренчесе, пессимистик рухлы булса (бу бигр‰к т‰, Н.Думави шигырьл‰рен‰ хас), икенчесе, алдынгы карашлы, _з кыйбласына тугры калган, к_т‰ренке рухлы, к™р‰шче герой ( М. Гафури,
М. Алмаев шигырьл‰рен‰ хас).
ХХ й™з башы татар ‰д‰биятында традицион сур‰тл‰_ алымына ‰верелг‰н тоткын – м‰хб_с образлары чагылыш тапкан шигырьл‰р татар поэзиясенеS демократлашуы, социаль мотивларныS к™ч‰юен, сыйнфый карашларныS ачыклана баруын к_рс‰т‰.

1 Б‰широв Ф. XX й™з башы татар прозасы. – Казан: Фикер, 2002. – Б. 137.
1 Халит Г. Тормыш k‰м ирек Gырчысы: М‰Gит ГафуриныS тормышы k‰м иGаты турында очерк.-Казан: Тат.кит.н‰шр., 1980.-Б. 30
1 Тукай Г. Сайланма ‰с‰рл‰р: Шигырьл‰р, м‰с‰лл‰р, поэмалар. – Казан, Тат.кит.н‰шр., 1996. – Б. 66.
1 Ганиева Р. Каршылыклы еллар авазы // Казан утлары. – 1983. - №6. – Б.178.
1 Ганиева Р. Н‰Gип Думави // Татар ‰д‰бияты тарихы. Алты томда. 3 том. Казан, Тат.кит.н‰шр., 1986. – Б.224.
2 Б‰широв Ф. XX й™з башы татар прозасы. – Казан: Фикер, 2002. – Б. 146.
3 Гафури М. €с‰рл‰р. Д рт томда. I том. Шигырьл‰р k‰м м‰с‰лл‰р. – Казан: Тат.кит.н‰шр.,1980. – Б. 247.












Заголовок 115

Приложенные файлы


Добавить комментарий