Ибляминова конференция

Заявка на участие  в региональной   научно-практической  конференции   посвященной 85летию со дня рождения
заслуженного профессора В.Х.Хакова.
 
 ФИО: Ибляминова Зульфия Зуфаровна
Место учебы: Черки-Кильдуразская СОШ, ученица 10 класса
ФИО научного руководителя: учитель татарского языка и литературы, 2кв. категории  Мулюкова Альфира Мухаммятовна
Название научного направления: История татарского литературного языка
Тема доклада:   “В.Х.Хаков эшч‰нлеге k‰м хезм‰тл‰ренеS татар ‰д‰бияты тарихында тоткан урыны”
Почтовый адрес: zulfia95z1@mail.ru
Телефон: 89534046282
Домашний адрес: село Кильдуразы ул. Советская д. 47
 
 
 
 
 
 
 
Буа муниципаль районы м‰гариф учреждениясе
“Татарарстан республикасы Буа районы
Черки- Килдураз урта гомуми белем бир_ м‰кт‰бе
 
 
 
 
“В.Х.Хаков эшч‰нлеге k‰м хезм‰тл‰ренеS татар ‰д‰бияты тарихында
тоткан урыны”
 
 
 
 
 
Башкарды: 10 сыйныф укучысы
Ибл‰минова З™лфия
Ф‰нни Gит‰кче: М™лекова €лфир‰
М™х‰мм‰т кызы


Эчт‰лек
1. Кереш
2. Борынгы т™рки ‰д‰би тел.
3. Иске т™рки ‰д‰би тел.
4. Иске татар ‰д‰би теле.
5. Татар ‰д‰би теле.
6. Гар‰п графикасы.
7. Латин графикасы.
8. Кириллица язуы.
9. Йомгаклау.











Кереш
Х‰зерге татар ‰д‰би теле т™рки телл‰р арасында иS зур тарихлы, иS бай, иS камил телл‰рд‰н ис‰пл‰н‰. Гом‰р Б‰широв с_зл‰ре бел‰н ‰йтк‰нд‰, “ИS талантлы ‰дипл‰ребез кал‰менн‰н чыккан х‰зерге ‰с‰рл‰ренд‰ ‰д‰би телнеS к™че ‰д‰биятыбыз тарихында моSарчы беркайчан да иреш‰ алмаган югарылыкка менде. Татар ‰д‰би теле х‰зер с_з х‰зин‰сенеS муллыгы, аk‰Sлелек м™мкинлекл‰р, синтаксик чараларыныS байлыгы бел‰н тел‰с‰ нинди нечк‰ k‰м тир‰н психологик кичерешл‰рд‰н башлап катлаулы философик т™шенч‰л‰рг‰ кад‰р барысын да тасвирлап бир‰ ала.” Х‰зерге милли ‰д‰би теле _зенеS тамырлары бел‰н гомумт™рки ‰д‰би телг‰ барып тоташа. € ул бер-берсенн‰н шактый гына аерылып торган ике т™рг‰ б_лен‰: борынгы т™рки ‰д‰би тел k‰м иске т™рки ‰д‰би тел.
Борынгы т™рки ‰д‰би тел
Борынгы т™рки ‰д‰би тел рун k‰м уйгур х‰рефл‰ре бел‰н язылган ист‰лекл‰рд‰ безнеS к™нн‰рг‰ килеп Gитк‰н. Борынгы т™рки ‰лифбасын т™ркил‰р уйлап тапканнар. Рун язуындагы борынгы т™рки ‰д‰би телнеS башлану чоры безнеS эраныS V й™зе дип санала. €зk‰р М™х‰мм‰диев фикеренч‰, рун язуы борынгы туран язуына нигезл‰неп туган. Алар арасында шактый гына уртаклыклар бар. Уйгур х‰рефл‰ре V й™зд‰ уйгурларда кулланыла башлаган. Аны башка халыклар да кабул итк‰нн‰р. Борынгы т™рки ‰д‰би тел V-X й™зл‰р арасында кулланылган дип уйланыла.
Иске т™рки ‰д‰би тел
X-XV й™зл‰рд‰ иске т™рки ‰д‰би тел кулланылган. Гар‰пл‰рд‰н керг‰н ислам дине гомумт™рки телнеS язмасын да _зг‰ртк‰н: рун k‰м уйгур язулары, гар‰п язуы бел‰н алмашынган. Борынгы т™рки ‰д‰би телд‰ k‰м иске т™рки ‰д‰би телд‰ язылган ‰с‰рл‰рне k‰р т™рки халык _зенеке дип ™йр‰н‰. Иске т™рки ‰д‰би телд‰ Йосыф Баласагунлы, €хм‰д Яс‰ви, €хм‰д Й_гн‰ки, С™л‰йман Бакырганый, С‰йф Сараи k‰м башка язучылар ‰с‰рл‰рен язганнар. Бу тел барлык т™ркил‰рг‰ д‰ бер _к д‰р‰G‰д‰ аSлашыла торган була.

Иске татар ‰д‰би теле.
XV-XVI уртак иске т™рки ‰д‰би телд‰н Идел буе ‰д‰би теле аерылып чыккан. Аны Идел буе т™ркисе дип атаганнар, соSрак иске татар ‰д‰би теле дип й™ртел‰ башлаган. Бу тел XVI-XIX й™зл‰рд‰ кулланылган, аннан башкортлар k‰м казакълар да файдаланганнар. Уртак иске т™рки ‰д‰би телд‰н Идел буе ‰д‰би теле аерылып чыккан. Аны башта Идел буе т™ркисе дип атаганнар, соSрак ул иске татар ‰д‰би теле дип й™ртел‰ башлаган.[1] Бу телд‰ М‰_ла Колый, Утыз Им‰ни, jиб‰тулла Салихов, ГабделG‰ббар Кандалый иGат ит‰.
Татар ‰д‰би теле
Х‰зерге татар ‰д‰би теле XIX й™знеS икенче яртысында барлыкка кил‰. Махсус ™йр‰нм‰г‰н кешел‰рг‰ иске татар ‰д‰би теле аSлашылып бетми. Тыгыз аралашыр ™чен, татар милл‰тенеS k‰мм‰сен‰ аSлашылырлык тел т™з_ кир‰к була. ШуSа да иске татар ‰д‰би телен с™йл‰м‰ телг‰ якынайту башлана. АныS барышында ‰д‰би татар теле барлыкка кил‰. Татар милли ‰д‰би теле гар‰п, латин, кирилл язулары нигезенд‰ шомара, _с‰.
Гар‰п графикасы
Х‰зерге милли ‰д‰би теленеS язма т™ре башта гар‰п графикасына нигезл‰неп _с‰. Болгар иленд‰ гар‰п язуы, X й™зд‰ ислам дине р‰сми р‰вешт‰ кабул ителг‰ч, активлаша. ^сеш процессында зур _зг‰решл‰р кичерг‰н гар‰п теле k‰м язуы башка халыкларныS телл‰рен‰ д‰ сизелерлек йогынты ясаган. Татар м‰д‰ниятен‰ д‰ гар‰п язуы меS елдан артык вакыт хезм‰т итеп килг‰н. Гар‰п графикасында х‰зерге т‰ртипт‰ т_гел, ‰ уSнан сулга язалар.
Латин графикасы.
1927 нче елныS 3 июленд‰ Татарстан х™к_м‰те гар‰п х‰рефл‰ре бел‰н татарча язуны латин графикасы нигезен‰ к_черг‰. Татарчага кабул ителг‰н латин алфавиты яSалиф дип аталган. Татарчада кулланылган латин язуы башка телл‰рд‰ге латин алфавитыннан аерыла. 90 нчы елларда т™рки халыклар кириллицадан латин графикасына к_ч‰ башладылар.[2] Латин графикасы барлык т™ркил‰рг‰ уртак булырлык итеп _зг‰ртелде. Бу ™лк‰д‰ В.Х.Хаков киS эш алып барды. АныS кир‰клеген раслап м‰кал‰л‰р, уку-укыту кулланмаларын бастырып чыгарды.

Кириллица язуы.
1940 нчы ел башыннан татар язуы кириллицага к_черел‰. Рус графикасына нигезл‰нг‰н татар алфавитын т™зег‰нд‰, татарныS кайбер авазларына х‰реф билгел‰мил‰р. ШуSа к_р‰, ‰д‰би телнеS матур яSгырашы бозыла. Х‰зерге татар теленд‰ д™рес уку k‰м д™рес язу фонетик принципка корылган. Шулай ук морфологик, график принцип та кулланыла. Кириллица кабул ителг‰ч, татартеленд‰ яSа принцип барлыкка кил‰. Ул т™з‰т_ принцибы дип атала.
Йомгаклау
Якташ галимебез – В.Х.ХаковныS т™п ф‰нни тикшерен_ объекты татар ‰д‰би теле тарихы k‰м татар теленеS стилистикасы. Профессор Л.F‰л‰й Gит‰кчелегенд‰ башланган эшне к_п еллар д‰вамында тагын да _стереп, В.Х.Хаков “Татар ‰д‰би теле тарихы” ф‰нен‰ нигез салучылардан санала. Автор к_рс‰тк‰нч‰, “€д‰би тел тарихы” ф‰не лингвистик k‰м социологик юн‰лешт‰ ‰д‰би телнеS барлыкка кил_ k‰м _с_ кануннарын, т™зелешен k‰м алдагы _зг‰решл‰рне тарихи _сешт‰ ™йр‰н‰. Бу ф‰нд‰ норма k‰м стиль диг‰н ике зур т™шенч‰ аерылып чыга. €д‰би телнеS _сеше стильл‰р бел‰н тыгыз б‰йл‰нешт‰ тора. €д‰би тел _зен‰ к_п т™рле с™йл‰м стильл‰рен берл‰штер‰. Бу – ‰д‰би телнеS нигез ташы. В.Х.Хаков хезм‰тл‰ренеS _зенч‰лекле ягы да шунда, аларда ‰д‰би тел нормаларыныS тарихи _сеше телд‰ге стилистик категориял‰р бел‰н тыгыз м™н‰с‰б‰тт‰ тикшерел‰ k‰м бу борынгы чорларда ук иGат ителг‰н язма ист‰лекл‰р нигезенд‰ аерым чорларга б_ленеп ф‰нни яктан д‰лилл‰неп бара. Дим‰к, ‰д‰би тел тарихы аерым методлар, махсус анализлар бел‰н эш ит‰. БоларныS нигезенд‰ телл‰рне тикшер_д‰ тарихи-чагыштырма метод k‰м лингвостилистик анализ ята. Монографиял‰рд‰ автор т™рле чорларда барлыкка килг‰н ‰д‰би тел нормаларын сакланып калган кулъязмалар k‰м н‰шер ителг‰н т™рле жанр ‰с‰рл‰ре, стильл‰р нигезенд‰ Gентекл‰п тикшерел‰.
“Татар ‰д‰би теле тарихы” монографиясенд‰ революцияг‰ кад‰рге татар ‰д‰би теленеS нормалары k‰м матур ‰д‰бият стиле тикшерел‰, шул р‰вешле, татар матур ‰д‰бият стиле тарихи аспектта тулаем ™йр‰неп чыгыла.
В.ХаковныS татар ‰д‰би теленеS k‰м функциональ стильл‰рнеS барлыкка кил_ен чорларга б_леп тикшер‰, k‰р чорга тарихи-лингвистик яктан характеристика бир‰, язма ‰д‰би стильне k‰м халык с™йл‰мен барлыкка китер_че чараларны анализлый. “Тел – тарих к™згесе” диг‰н монографияд‰ татар ‰д‰би теленеS ерак гасырларга тарихы к_з алдына килеп баса. В.Хаков, рун язуларын укый бел_че галим буларак, борынгы т™рки телнеS фонетик, график, орфографик, лексик-семантик _зенч‰лекл‰рен, ул чорда ук стильл‰рнеS аерымлануын ачып бир‰, аларны, тарихи – чагыштырма ысул кулланып, х‰зерге татар теле бел‰н чагыштыра. Бу монографияд‰ татар ‰д‰би теленеS _сешен чорларга б_леп ™йр‰н_ XX гасырны да _з эчен‰ ала.
В.Хаков – татар ‰д‰би теленеS, туган телнеS мирасына зур ™леш кертк‰н галим. АныS хезм‰тл‰ре – k‰рберсе тел, милл‰т, ил язмышына битараф булмаган оста кал‰м иясе кулы бел‰н язылган х‰зин‰. Вахит Хаков эшч‰нлегенеS кыймм‰те ‰йтеп бетергесез зур. Алар – безнеS милл‰тебезнеS, телебезнеS рухи байлыгы _ешен‰ нигез булып тора. В.Хаков к_пл‰рг‰ _рн‰к булырлык галим, G‰м‰гать эшлеклесе, тир‰н фикер иясе булды. Халык Вахит ХаковныS ф‰нни эшч‰нлеген ™йр‰неп k‰м х™рм‰т итеп яш‰с‰, милл‰тебезнеS рухи офыклары киS‰ер.
Кулланылган ‰д‰бият.
1.Татар ‰д‰би теле тарихы: ‰д‰би телнеS _сеш юллары.-Казан: КДУ н‰шрияты, 1993. 2. Татар ‰д‰би теле тарихыннан чыганаклар.-Казан: КДУ н‰шрияты, 1993.
3. Тел-тарих к™згесе.-Казан китап н‰шрияты.
4. F‰мил З‰йнуллин. ”Гар‰п язуы нигезенд‰ татарча ‰лифба”.-Казан, 1989.
5. Сафиуллина Ф.С., З‰киев М.З. Х‰зерге татар ‰д‰би теле. Казан: М‰гариф,2002.

 Татар ‰д‰би теле тарихы: ‰д‰би телнеS _сеш юллары.-Казан: КДУ н‰шрияты, 1993.
 Татар ‰д‰би теле тарихыннан чыганаклар.-Казан: КДУ н‰шрияты, 1993.











15

Приложенные файлы


Добавить комментарий