Милли бырмнр. Сабантуы бырме

Милли б‰йр‰мн‰р. Сабантуй б‰йр‰ме



ТЕМА: Милли б‰йр‰мн‰р. Сабантуй б‰йр‰ме
МАКСАТ: укучыларныS б‰йл‰нешле с™йл‰м телен _стер_,
аныS иGатына кызыксыну уяту,
татар халкыныS гореф-гад‰тл‰рен‰ м‰х‰бб‰т т‰рбиял‰_,
милли б‰йр‰мн‰рен‰ ихтирам уяту.
Fиkазлау:
Бакый Урманче «Сабантуй» картинасы;
газета “Сабантуй мизгелл‰ре”;
к_рг‰з쉓Сабан туе – хезм‰т туе”;
укучылар иGаты (р‰семн‰р);
аудиокасета “Сабантуй Gыры”.

Д€РЕС БАРЫШЫ.
“Сабан туе” Gыры яSгырый. Татар халык к™е. М™х‰мм‰т Садри шигыре.
Буген безд‰ б‰йр‰м. Беренчед‰н – безд‰ к_пме кунаклар,икенчед‰н- буген д‰рест‰ без милли б‰йр‰мебез Сабан туе турында с™йл‰ш‰ч‰кбез.
С_злек эше. Х‰зер б_ген д‰рест‰ кулланачак с_зл‰рг‰ игътибар итик ‰ле.
Гасырлардан кил_че Сабан туе б‰йр‰ме инде ярты гасыр
буе р‰ссамнарны иGатка рухландыра.
СезнеS k‰рберегезнеS Сабан туен к_рг‰негез бар. Х‰зер ‰н‰ шунда була торган к_ренешл‰рне иск‰ т™шерик.
А) Сабан туе кайчан _тк‰рел‰? Элек ул язгы кыр эшл‰ре башлану б‰йр‰ме булган, Х‰зер ис‰ Сабантуй- язгы эшл‰рне т™г‰лл‰_ б‰йр‰ме. ТатарларныS бу олы б‰йр‰менеS ни ™чен сабан туе дип аталуы турында немец галиме Карл Фукс (1776-1846) болай дип язып калдырган. “Сабан с_зе сука диг‰н м‰гън‰не аSлата: табигатьне уятучы яз басуларны эшк‰ртерг‰ ™нди...” Туй с_зе ис‰ нинди д‰ булса олы бер б‰йр‰м м‰гън‰сен‰ туры кил‰. М‰с‰л‰н, хезм‰т туе, б‰би туе, ™й туе k.б.
Б) Мондый б‰йр‰м кайсы халыкларда була?
Сабантуй бик борынгы да, яSа б‰йр‰м д‰ ул. Л‰кин бу б‰йр‰мд‰ бик борынгыдан килг‰н бик к_п к_рк‰м гад‰тл‰рне саклыйлар. Б‰йр‰мг‰ дусларны, башка милл‰тт‰н булган дусларны чакыру k‰м б‰йр‰м уртак б‰йр‰мг‰-дуслык б‰йр‰мен‰ ‰йл‰нг‰н.
В) Сабан туе булыр алдыннан нинди эшл‰р башкарыла?
Кызлар б_л‰кк‰ дип, с™лгел‰р, тастымаллар чикк‰нн‰р. Ат чабышына баручылар атларын ‰зерл‰г‰нн‰р. Сабан туе б_л‰кл‰рен Gыйганнар. Алдан с™лге-яулык б‰йл‰г‰н колга к_т‰реп егет барган. Б™тен кеше, алар килеп Gитк‰ч, ‰зерл‰п куйган б_л‰кл‰рен ‰леге когага б‰йл‰п куйганнар. Гармунга кушылып егетл‰р Gырлавы ишетел‰. Б_л‰к Gыю _зе бер к_Sелле б‰йр‰мг‰ ‰верел‰.
Г) Анда нинди уеннар уздырыла? Биек колга бышына _рм‰л‰п мен_ дисеSме, капчык сугышулар дисеSме. Бау тартышу , ч_лм‰к ватыш. Моннан 700-500 ел элек ничек капчык бел‰н сугышсалар- ‰ле д‰ шулай. Борынгы заманнарда ук ничек кашыкка тавык йомыркасы куеп, кашык кабып й™герешс‰л‰р - ‰ле д‰ шулай. Матур гад‰тл‰р шулай сакланган.
Аякка капчык киеп й™гер_- к™ч ™лгерлекне сорый.
Бау тартыш – к™члел‰рне ярата.
€ инде су китер_ – хатын-кызлар ярышы. Сабантуй иS к™члел‰рне, иS булганнарны аерып бир‰.
€ ат узышы? Сабантуйны ат узышыннан башка к_з алдына китереп буламы соS? € атлар турында н‰рс‰ с™йл‰р идегез, ‰йд‰гез ‰ле.
Ат – татар халкыныS гомерлек юлдашы, ипт‰ше, туйдыручысы булган. Татар халкы атка бервакытта да мал-туар дип карамаган. Ат – ышанычлы тер‰к. КараSгы т™нн‰рд‰ кара урманнарны _т‰р ™чен татар агаена яхшы ат кир‰к булган. Ат бел‰н ул с‰ф‰р й™рг‰н, иген икк‰н, патшага урман киск‰н. Ат атланып татар агае яуларга китк‰н, дошманына каршы к™р‰шк‰н. Ат татар кешесенеS иS авыр вакытларында, хезм‰тт‰ таянычы булган. €н‰ шуSа к_р‰ д‰ Сабантуй программасыныS иS кызык ™леше- ат чабышы. МоSа 10-15 яшьлек малайлар катнаша. Чабыш атларын аерым ‰зерлил‰р, аерым ашаталар. Сабантуй к™нн‰ре якынлашканда атныS “аягын кыздыралар”. Идел буе татарларында бик к_рк‰м бер тради™ия яши. Сабантуйда алдан кил_чел‰рг‰ ген‰ т_гел, б‰лки иS соSгы булып килг‰н атка да б_л‰к бир_ гад‰те бар. Моны ™лк‰н яшьт‰ге хатыннар, карчыклар эшли. Алар Сабантуйга килг‰нд‰ махсус бер б_л‰к алып килг‰нн‰р. Кыз вакытта чикк‰н с™лге, эск‰тер, баш яулыгы...
Арттан килг‰н атка ул хатыннар тормышыныS ниндидер гаделсезлеге аркасында кимсетелг‰н бер ад‰м баласына карагандай карыйлар.
Сабантуй – халык б‰йр‰ме, аннан бер Gан иясе д‰ китек к_Sел бел‰н кит‰рг‰ тиеш т_гел. Аннан соS кимсетелг‰нн‰рг‰ ярд‰м кулы сузу – ул инде элек – элект‰н хезм‰т халкыныS к_рк‰м гад‰те.
Дим‰к, сабантуй нинди б‰йр‰м?
Бер G™мл‰ бел‰н ген‰ ‰йтеп карагыз.
Сабантуй – хезм‰т б‰йр‰ме.
Сабантуй – дуслык б‰йр‰ме.
Сабантуй – уен, Gыр, к_Sел ачу б‰йр‰ме.
Сабантуй – хезм‰тнеS k‰р ™лк‰сенд‰ иS булганнарны аерып бир‰.
Балалар, сезг‰ Сабантуй уеннары турында шигырьл‰р ™йр‰неп килерг‰ кушкан идем, тыSлыйк ‰ле.
Х1Х гасырда Сабан туе ничек ничек уздырылды ик‰н? Бу турыда Оля ‰зерл‰неп килерг‰ тиеш иде.
Балалар Сабантуй б‰йр‰ме турында нинди ‰д‰би ‰с‰рл‰р язылган?
-Г.Тукай “Исемд‰ калганнар” ‰с‰ре.
-Г.Ибрагимов “Алмачуар”.
Туган ягым – яшел бишек”.
-€.Ф‰йзи “Кечкен‰ апуш”.
-Р.М™х‰мм‰диев “Ат чабышы”.
€д‰би ‰с‰рл‰рд‰н _зегезг‰ ошаган сабантуй к_ренешл‰рен язып килерг‰ кушкан идем(2-3 укучы укый)
Гасырлардан кил_че Сабан туе б‰йр‰ме инде ярты гасыр буе иGатка с‰нгать кешел‰рен рухландыра.
Д‰реслект‰ге “Сабантуй” картинасы репродукциясе бирелг‰н битне ачып куябыз.
-Кем соS ул Б.Урманче? (алдан ‰зерл‰нг‰н укучы чыгыш ясый)
-^зем ™ст‰п с™йлим.
Б.УрманченыS тормышы бернинди кар‰шылыкларга очрамаган дис‰к, ялгыш булыр иде. М‰ск‰д‰ укып кайтып эшли башлагач та, ул _з k™н‰рен‰ яшьл‰рне ™йр‰т‰. Гомере буе татар Gанлы укытучы ерак авылларга барып татар малайларын укырга ™нд‰п й™рг‰н, ничек т‰ милли кадрлар т‰рбиял‰рг‰ тырышкан. Ф‰кать шул вакытта гына татар яшьл‰ре к_пл‰п с‰нгать д™ньясына аяк басканнар. Татар халкы талантлы халык, аныS арасыннан олуг р‰ссамнар чыгарга тиеш дип теше- тырнагы бел‰н тырышкан. ^з халкыныS кил‰ч‰ге ™чен кайгыртып яш‰вен‰, ‰лб‰тт‰, игътибар итк‰нн‰р. Аны милл‰тчелект‰ гаепл‰п ерак-еракларга с™ргенг‰ Gиб‰рг‰нн‰р.(1929-1933). Искиткеч авыр шартларда яш‰с‰ д‰, аныS кешел‰рг‰ булган Gылы м™н‰с‰б‰те, кызыксынуы, рухи _сеше юкка чыкмый. Туган яклары, якын кешел‰ре турындагы уйлар аSа к™ч бир‰, _зен‰ ышанычын какшатмый.
Тоткынлыктан кайту бел‰н ул ныклап торып иGат эшен‰ тотына.
€ х‰зер “Сабантуй” картинасына игътибар итик ‰ле. Картина буенча с™йл‰р ™чен кулланырга м™мкин с_зтезм‰л‰рне укып чыгабыз:
ИS матур чак, аяз к_к, G‰йге челл‰, ягымлы й™з, хезм‰т шатлыгы, т‰Gриб‰ле аксакал, баш к_кк‰ тию, р‰х‰тлек хисе, аяк чалу, ак колга чайкала, соSгы киS‰шл‰р, дулкынланган бил алышлар. Картина буенча сорауларга Gавап бир‰без.
Картинада сезнеS игътибарны н‰рс‰ G‰леп ит‰?
€ р‰ссам (сабантуй к_ренешл‰рен) ‰с‰ренд‰ б_генге , х‰зерге сабантуйны сур‰тл‰г‰нме?
Ул моны нинди чаралар ярд‰менд‰ к_рс‰т‰?
Р‰ссам картинаны ясаганда нинди буяулар кулланган?
Р‰ссам сабантуйныS нинди уеннарын к_рс‰тк‰н? Ни ™чен к™р‰ш бел‰н башланган, к™р‰ш бел‰н т‰мамланган сабантуй.
СезнеSч‰ ничек, Gилд‰ чайкалып утырган колганы ни ™чен ясады ик‰н р‰ссам? (х‰тер билгесе).
АвылныS карт аксакалы кайчандыр кызыл башлы с™лге бел‰н к™р‰шк‰н чакларын иск‰ т™шер‰л‰рдер. Яшь кызлар _зл‰ренеS кулъяулык чикк‰нд‰ге хисл‰рен иск‰ т™шерс‰л‰р, яшь егетл‰рне хезм‰тк‰ д‰шеп торадыр.
Б.Урманче бу ‰с‰ре бел‰н безг‰ ни ‰йтерг‰ тел‰г‰н?
Табигать k‰м кешел‰рнеS берлеген к_рс‰терг‰ тел‰г‰ндер, минемч‰. Без бит табигать балалары. Картиналарда табигать шундый матур итеп сур‰тл‰нг‰н. Бик матур кояшлы к™н, Gылы. € кешел‰р? Алар да куана, й™зл‰ренд‰ куаныч, k‰р кешенеS й™зенд‰ шатлыклы елмаю.
Fирд‰ яшел _л‰нн‰р шытып чыккан, табигать кышкы йокысыннан уянган. € кешел‰р б™тен авырлыкларын онытып бугенге б‰йр‰мг‰, елга бер ген‰ _тк‰рел‰ торган сабан туена Gыелган. Б‰йр‰м ит‰рг‰, к_Sел ачарга!
Тагын, Б.Урманче б_генге бел‰н _тк‰нне б‰йли, минемч‰.
Fырга- биюг‰ оста, эшт‰ уSган татар халкыныS элек-элект‰н бай гореф-гад‰тл‰ре булган.Сабантуй йолалары , халыкныS _зе кебек _к к™чле, яш‰_ч‰н булган. Й™з еллар элек _тк‰релг‰н б‰йр‰мн‰н, ‰лб‰тт‰, кайсыбер йолалар онытыла башлаган. Б. Урманче бу картинасы бел‰н безг‰ м™р‰G‰гать ит‰ сыман. Ч™нки сез, балалар- безнеS кил‰ч‰гебез, татар халкыныS гореф – гад‰тл‰рен д‰вам иттер_чел‰р.
Без сабантуй у_ренешл‰рен с‰нгатьнеS т™рле т™рл‰ренд‰ге (шигырьд‰, хик‰ял‰рд‰) чагылышы бел‰н танышып _ттек. Алар арасында нинди аерма бар?
-Язучылар, шагыйрьл‰р _зл‰ренеS фикерл‰рен н‰рс‰ ярд‰менд‰ ‰йт‰л‰р?
-€ р‰ссам? (буяу ярд‰менд‰)
Хезм‰т сабан туе турында м‰кальл‰р ‰йтеш_ (м‰каль башы берсенд‰, ахыры икенчесенд‰.
Батыр батыр бел‰н алышыр.
Батыр бирешс‰ д‰, к™р‰шмич‰ м‰йданны бирм‰с
Егет м‰данда билгеле булыр.
Эшле кеше- к™чле кеше.
К_м‰к к_т‰рс‰, к_лне к_черер.
КошныS матурлыгы – т™сен‰ карап, кешенеS матурлыгы – эшен‰ карап.
Сабанда сайрашмасаS, ындырда ыSгырашырсыS.
Балалар бу нинди газета?
(“Сабантуй” газетасы)
-“Сабантуй” газетасы нинди газета?
-“Сабантуй” газетасыныS баш м™х‰ррире кем, аныS турында н‰рс‰ бел‰сез?
(Р.Миннуллин балалар язучысы, М.F‰лил исеменд‰ге премия лауреаты, “Сабантуй” газетасы м™х‰ррире, Gырлар авторы. Балалар фондыныS Татарстан б_леге Gит‰кчесе, ТатарстанныS с‰нгать эшлеклесе, Г.Х Андерсен исеменд‰ге Почетлы дипломга лаек.)
Балалар сабантуй Gыр k‰м биюсез, уен-к™лкесез булмый. Сабан туенда сез нинди k™н‰рл‰р к_рс‰т‰ алыр идегез?
€лфин‰ - Gыр.
Мил‰_ш‰ такмаклар с™йли.

Д‰ресебез ахырына якынлашты. Н‰тиG‰ ясау.












15

Приложенные файлы


Добавить комментарий