Милли традитсиялр аша хлаклылык трбиялу

Кукмара муниципаль районы
Байлангар урта м‰кт‰бе








Милли традициял‰р аша ‰хлаклылык т‰рбиял‰_.
(чыгыш)








Н‰Gмиева Ф.З.



Милли традициял‰р аша ‰хлаклылык т‰рбиял‰_.

€хлаклылык – изге хисл‰рг‰ ия булу ул.

Халыкта борын-борыннан туган ил, туган Gир, туган телг‰ м‰х‰бб‰т; якыннарга, кард‰ш-ыруга х™рм‰т k‰м кайгыртучан м™н‰с‰б‰тл‰р яш‰п килг‰н. Алар борынгы бабаларыбыз тарафыннан югары б‰ял‰нг‰н. Без бу г_з‰л сыйфатларны, гомумил‰штереп, “‰хлак” дибез.
“Илен белм‰г‰н – игелексез, халкын белм‰г‰н – холыксыз, н‰селен белм‰г‰н – н‰селсез,” диг‰н т‰къбирл‰р ‰хлаклы булырга ™нди.
€хлак. Н‰рс‰ соS ул? Аны ничек аSларга? ИS элек шуны ачыклап китик. €хлак – тумыштан, уку, ™йр‰н_, гаил‰ т‰рбиясе k‰м башка юллар бел‰н ирешелг‰н рухи хал‰т, с™йл‰г‰н с_зл‰рд‰, эшл‰г‰н эшл‰рд‰, ясаган х‰р‰к‰тл‰рд‰ к_пчелек тарафыннан д™рес дип табылган норма. Бу кагыйд‰л‰р кешел‰р арасындагы _зара м™н‰с‰б‰тл‰рне т‰ртипле ит‰, ч™нки кеше д™ньяда башка кешел‰р бел‰н б‰йл‰нешт‰ яши k‰м алар арасындагы м™н‰с‰б‰тл‰рне Gайга салучы кагыйд‰л‰р, гореф-гад‰тл‰р булырга тиеш. Т‰рбияле кеше булу ™чен г‰_д‰ саулыгы гына Gитми, рухи с‰лам‰тлек т‰ кир‰к. ШуSа безнеS, укытучыларныS бурычы – укучыларныS рухи с‰лам‰тлеге турында кайгырту.
СоSгы вакытта телевидение, радио, газета-журналлар илд‰ GинаятьчелекнеS к™нн‰н-к™н кискенл‰ш‰ баруы турында х‰б‰р ит‰л‰р. Чыннан да кеше _тер_, к™чл‰_, талау, кешене кыйнау, имг‰т_, k.б. Gинаятьл‰рнеS ташкынсыман арта баруын ишетеп, к_реп бел‰без. Ул гына да т_гел, кайбер очракларда шаkитлары да булабыз. Галимн‰р раславынча, Россияд‰ соSгы елларда алкоголизм чире бел‰н чирл‰_че хатын-кыз, ирл‰р, х‰тта балалар саны кискен артты. Ул гына да т_гел, наркомания, токсикомания k‰м кеше ‰хлаксызлыгыныS чиге булган ф‰хиш‰лек аркасында д‰валап булмаслык СПИД чире - XX гасыр чумасы килеп чыкты. Россия т™рм‰л‰ре м™мкин булганнан бернич‰ тапкыр артык итеп тоткыннар бел‰н шыплап тутырылган. Минемч‰, илд‰ге бу х‰лг‰ безне ‰хлаксызлык, ягъни ‰хлак нормаларын, кагыйд‰л‰рен тупас бозу, аларны _т‰м‰_ китереп Gиткерде. €йд‰гез, “Коммунизм т™з_ченеS мораль кодексын” иск‰ т™шерик ‰ле. “Кеше кешег‰ дус k‰м туган” диг‰н ‰йтем ген‰ д‰ ни тора иде. € х‰зер акча, байлык, табыш алу... Б™тен эшебез, с_зебез, гомеребез шуSа омтылып _т‰ т_гелме соS? Элек “100 сум акчаS булганчы, 100 дустыS булсын” диг‰н м‰каль бар иде, ‰ х‰зер “акчаS гына булсын, дуслары табыла аныS” диг‰н с_зл‰рне еш ишетерг‰ туры кил‰.
СоSгы бернич‰ елда ‰хлаксызлык к_ренеше тормышыбызныS к_п ягына _теп керде. Элект‰н _к ‰хлак кагыйд‰л‰ре бел‰н яш‰г‰н татар авылына да чор _зенеS “‰хлаксызлык чирен” йоктырды. Мондый шартларда ‰д‰би ‰с‰рл‰рнеS, шул G™мл‰д‰н ‰д‰бият д‰ресл‰ренеS яшь буынга ‰хлак т‰рбиясе бир_д‰ ‰k‰мияте гаять зур. ШуSа к_р‰ д‰ресл‰рне планлаштырганда, ‰д‰би ‰с‰рг‰ анализ ясаганда классныS k‰м класстагы аерым укучыларныS _зенч‰лекл‰рен ис‰пк‰ алып, теге яки бу ‰хлак сыйфатларын формалаштырырга тырышам. Мин соSгы елларда V – VIII сыйныфларда татар теле k‰м ‰д‰бияты д‰ресл‰ре алып барам. С_зем алга таба шушы сыйныфлар ™чен ‰д‰бият укыту программасына кертелг‰н ‰с‰рл‰р хакында барачак.
V сыйныфта ‰д‰бият д‰реслеген‰ кертелг‰н ‰с‰рл‰р укучыда уSай ‰хлак сыйфатлары булдыруга хезм‰т ит‰. Мисал ™чен Г.ИбраkимовныS “Алмачуар” хик‰ясе, Г.КутуйныS “Сагыну” н‰сере, €.ЕникинеS “Курай”, Г.СабитовныS “Ярсулы яз”, Ф.€мирханныS “Н‰Gип” хик‰ясе моныS ачык мисалы булып тора.
Г.ИбраkимовныS “Алмачуар” хик‰ясенд‰ Сафа бабай образы бирел‰. Хисл‰рнеS иS олыларыннан берсе - аксакалларга ихтирам хисе. Хик‰яд‰н аерым ™зекл‰рне анализлап, укучылар _зл‰ре д‰ бу хисне кичерерг‰ тиеш дип уйлыйм.
ЗакирныS куанычы эчен‰ сыймый. АныS колыны бар, мен‰ диг‰н колын. j‰р авылда атларны танучы, б‰ял‰_че белгечл‰р булган. ЗакирларныS авылында да Сафа бабай – шундыйларныS берсе. Ул, ЗакирныS колынын к_реп, мактый, _з б‰ясен бир‰. Алмачуарны чабышка ‰зерл‰г‰нд‰ д‰ киS‰ш-табышын кызганмый: атны кайчан, ничек ашатырга, нич‰ с‰гать й™ртерг‰, ничек чистартырга кир‰клеген Закирга аSлата. Еш кына Алмачуарны _зе кереп карый. Закир да бабайныS акыллы киS‰шл‰рен читл‰теп _тми. Алмачуарны ул ™йр‰тк‰нч‰ т‰рбияли. Мен‰ к™теп алган к™н – Сабан туе да килеп Gит‰. Сафа бабай ярыш башланыр алдыннан да Закирга соSгы киS‰шл‰рен бир‰. Алмачуар ярышта беренче булып кил‰. Н‰тиG‰ ясап, шуны ‰йтерг‰ кир‰к: олы кешел‰рнеS яхшы киS‰шл‰ре k‰рвакыт k‰м k‰р кешег‰ файда гына китер‰. Сафа бабайныS гам‰лл‰ренд‰ халыкныS борын-борыннан килг‰н яхшы гад‰тл‰ре, уSай традициял‰ре урын алган.
V сыйныф ™чен ‰д‰бият программасында урын алган €.ЕникинеS “Курай” хик‰ясе д‰ курай моSнарын k‰м моSнарга тиS талантлы Gырчыларны чагылдыра. Эчт‰лект‰ курайныS тарихыннан башлап, аныS халык арасында иS яраткан уен коралына ‰верел_е к_рс‰тел‰. КурайныS милли моSнарны б™тен нечк‰леге k‰м тир‰нлеге бел‰н бир‰ алуын язучы хисл‰рне кузгатырлык л‰зз‰т бел‰н сур‰тл‰п бара. €йтерсеS, хик‰яне укыганда ук курай сызган моSнар ишетелг‰нд‰й була.
Курай – татар k‰м башкорт халкыныS к_пт‰нге уен коралы. Ул табигатьнеS _зенн‰н табылган, k‰м кеше акылы аны уй-хисл‰рне айкарлык кодр‰тк‰ Gиткерг‰н. ШуSа к_р‰ автор хик‰яне ‰кият бел‰н башлый. Язучы талантлы курайчыларны халыктан таба. Дим муллаларын оеткан, уены бел‰н х‰йран итк‰н какча г‰_д‰ле ябык кеше д‰, Тимербай да хезм‰т бел‰н к™н к_р_че ш‰хесл‰р бит. €.Еники халыктагы шушы х‰зин‰не, халыкныS дулкынлы тормышын, матурлыкны тудыра алу кодр‰тен моSнар ташкыны итеп бир‰.
Программада язучыларныS ‰с‰рл‰рен ™йр‰нг‰нд‰ аларныS тормыш юлы турында да м‰гъл_мат бир_ каралган.
Бу уSайдан мин VI сыйныфта Х.Туфан иGатын ™йр‰нг‰нд‰ аныS автобиографиясенн‰н т_б‰нд‰ге юлларны китер‰м: “Иген урдым, кечкен‰р‰к чалгы ‰м‰лл‰п печ‰н чаптым, чабатаныS кызлар кия торган “К™яз” стильд‰гесен _зем тукып кидем; с‰гатьл‰р т™з‰теп, т‰р‰з‰л‰рг‰ пыялалар куеп й™рдем. € инде авыл читенд‰ге алачыкка й™реп, тимерче булырга ™йр‰н‰ башлагач, ‰ти: “Мен‰ бусы ярый: тимер – агачныS патшасы ул”, - диде.
Шагыйрь _рн‰генд‰ балаларда хезм‰т с™ю кебек г_з‰л ‰хлак сыйфатын формалаштыру ™чен нинди зур м™мкинлекл‰р бар монда! “Эш с™й, эш с™й”, - дип т‰кърарлап торасы да юк, шагыйрь с_зе аша фикерл‰р, идеял‰р й™р‰кк‰ _зл‰ре _теп кер‰.
Без, ‰д‰бият укытучылары, балаларны маSгай к_зе бел‰н ген‰ т_гел, к_Sел к_зе бел‰н д‰ “укырга” ™йр‰терг‰ тиешбез. Укучы ‰йл‰н‰-тир‰д‰гел‰рнеS шатлыкларына k‰м х‰ср‰тл‰рен‰ игътибарлы булырга, матурлыктан л‰зз‰т алырга, ямьсез к_ренешл‰рд‰н й™з ч™ерерг‰ ™йр‰нерг‰ тиеш.
VII сыйныфта язучы Ф.Х™снинеS “Й™зек кашы” повестендагы Айдар образы бел‰н танышкач, укучылар кешенеS холкы – аныS язмышы булуына т™шен‰л‰р; _з холык-фигыльл‰реS‰ игътибарлырак булырга, андагы тиск‰ре башлангычларны кимет‰ барырга, матур сыйфатларны арттырырга кир‰к ик‰н, диг‰н н‰тиG‰г‰ кил‰л‰р.
Шул ук VII сыйныф программасында урын алган €мирхан ЕникинеS “€йтелм‰г‰н васыять” хик‰ясен‰ аерым тукталып _т‰се кил‰. €с‰рнеS _з‰генд‰ - Акъ‰би образы. АныS тойгы-кичерешл‰ре, кешелекле k‰м Gитди уй-фикерл‰ре тасвирланган. Бу образда халык рухы, борын-борыннан килг‰н гореф-гад‰тл‰р сур‰тл‰нг‰н. Акъ‰би гомере буена х‰л‰л к™че бел‰н к™н к_рг‰н. Берсенн‰н-берсе уSган, илг‰ файдалы, кир‰кле балалар _стерг‰н. Ул – киS к_Sелле, эшч‰н, зур х™рм‰тк‰ лаек ана. Акъ‰би балаларыныS олы д‰р‰G‰л‰рг‰ иреш_л‰рен‰ ихлас к_Sелд‰н куана, л‰кин аларныS туган туфрактан читл‰ш_л‰рен‰, туган халкыннан, туган телл‰ренн‰н аерыла баруларына Gаны ‰рни. Олы улы СуфиянныS балалары _з туган телл‰ренд‰ “бабушкаларына” д‰ш‰рлек бер авыз с_з д‰ белмич‰ _с‰л‰р бит. Суфиян гаил‰сенд‰ туган тел, гореф-гад‰тл‰р онытыла. Акъ‰би балаларына “газиз туган телне к_з карасыдай кадерл‰п сакларга кир‰к” дип васыять ‰йтеп калдырырга тели.
j‰р милл‰тт‰ халыкныS тарихын, _зенч‰лекл‰рен, яш‰_ р‰вешен чагылдырган, ата-бабалардан буыннан-буынга к_чеп, сакланып килг‰н ядьк‰рл‰р була. Акъ‰би д‰ _зе ™чен бик кадерле кайбер н‰рс‰л‰рне балаларына т™се итеп калдырырга тели. М‰с‰л‰н, ак ука тоткан, якут каптырмалы сары б‰рхет камзулын – Г™лбик‰сен‰, ак м‰рG‰нн‰н Gыеп эшл‰нг‰н ‰др‰с астарлы кашмау бел‰н ч‰чкабын – Пермьд‰ге олы кызы Сылубик‰сен‰, картыннан калган камчат б_рекне улы Суфиянга билгел‰п тора. Аннары бик борынгы т‰Sк‰л‰р k‰м т™рле т™ст‰ге ташлар бел‰н биз‰лг‰н х‰сит‰се бар, шуны кабул итс‰, киленен‰ б_л‰к ит‰р иде. Л‰кин балалары Акъ‰бинеS соSгы тел‰ген тыSларга вакыт таба алмыйлар, кир‰ксенмил‰р д‰. Х‰тта ананыS соSгы васыятен – аны _зебезч‰ Gирл‰_не д‰ - тиешенч‰ _ти алмыйлар. Акъ‰би вафат булгач, аныS ‰йберл‰рен‰ урын табылмый, к_бесен театр гардоробына илтеп бир‰л‰р. Ата-бабаларныS ист‰леге эзсез югала.
Рухи байлык, ‰лб‰тт‰, _лг‰нн‰р ™чен т_гел, ‰ ис‰н k‰м кил‰ч‰к буын ™чен кир‰к. €с‰рд‰ге й™зьяш‰р картныS “учагыSда ут с_нм‰сен” диг‰н с_зл‰ре халыкныS рухи байлыгы бервакытта да саекмасын, кимем‰сен, кил‰ч‰к буыннарга да тапшырылсын диг‰нне аSлата. Гади ген‰ авыл карчыгы яшь буынныS м‰гън‰ле, матур, рухи яктан бай булып яш‰вен тели.
€д‰бият д‰ресе - ‰хлак д‰ресе. €д‰би ‰с‰рл‰р уку бу д‰ресл‰рне кызыклы, _гет-н‰сих‰тле, гыйбр‰тле ит‰рг‰ булыша.
€с‰срне анализлаганда, мин баланыS логик фикерл‰вен, х‰терен, д™рес н‰тиG‰л‰р ясый бел_ с‰л‰тен _стерерг‰, _з-_зен‰ б‰я бирерг‰ ™йр‰терг‰ омтылам. Н‰тиG‰ ясап ‰йтк‰нд‰, балаларны олы хисл‰рг‰ ия булырга, фарыз гам‰лл‰рне _т‰п, х‰рам эшл‰рд‰н тыелып яши белерг‰ ™йр‰т_не ‰д‰бият д‰ресл‰ренеS м™kим т‰рбияви максаты булырга тиеш дип саныйм. € фарыз с_зе – татарларга гар‰п теленн‰н керг‰н с_з. Ул “бурыч”, “_т‰лерг‰ тиешле эш” диг‰н м‰гън‰не белдер‰. Ата-ананы, ™лк‰нн‰рне олылау, икм‰кне кадерл‰_, туган-тумача, н‰сел-н‰себеSне х™рм‰т ит_ – фарыз гам‰лл‰р.
VIII сыйныфта м‰гъриф‰тче язучы Ф.К‰римнеS “Салих бабайныS ™йл‰н_е” диг‰н хик‰ясе д‰ укучыларга нык йогынты ясый. Хик‰янеS т™п герое – Салих бабай. Ул тормышныS ачысын-т™чесен татыган ™лк‰н яшьт‰ге кеше булуга карамастан, малайларга _з тиSе итеп карый, аларны кыяр бел‰н сыйлый, иS м™kиме, балаларныS рухын, зиkенен баета торган хик‰ятл‰р, ‰киятл‰р с™йли. Икенче с_з бел‰н ‰йтк‰нд‰, ул аларны т‰рбияли.
Л‰кин бабайныS малайларга ошамый торган бер гад‰те бар: ул борынына т‰м‰ке сала, н‰тиG‰д‰ т™чкереп-й™ткереп аларга шактый ук м‰ш‰кать тудыра. Салих бабайныS шушы кимчелеге аша укучы к_Sелен‰ м™kим фикерл‰рне сеSдерерг‰ тырышам: чир кит‰ - гад‰т кала; яшьлект‰ ™йр‰нг‰н гад‰т, яхшымы ул, начармы, кешене гомере буе озата бара. ШуSа да яшьлегеSд‰ начар гад‰тл‰рг‰ ™йр‰нм‰ск‰ тырыш! Салих бабай _з гомеренд‰ бик к_п укыган. Х‰тта ышануы да кыен: ул ш‰кертл‰р белм‰г‰н француз ‰с‰рл‰ренн‰н д‰ х‰б‰рдар. КартныS с™йл‰_ осталыгы китаплар укудан булуын ‰йтеп _т‰м.
Салих бабайныS очраклы р‰вешт‰ танышкан, соSыннан берсен‰ к_Sеле т™шк‰н кызларга м™н‰с‰б‰тен ген‰ карыйк. Никад‰р сафлык, х™рм‰т k‰м хатын-кызны изгел‰штер_ бар аSарда! Х‰зерге буын яшьл‰ренд‰ бу сыйфатлар бик аз, бик аз шул.
Алда ‰йтк‰немч‰, ‰д‰бияттан k‰р д‰рес укучыларда уSай ‰хлак сыйфатлары булдыруга хезм‰т ит‰рг‰ тиеш.















Байлангар урта м‰кт‰бе








Милли традициял‰р аша ‰хлаклылык т‰рбиял‰_.








Н‰Gмиева Ф.З.


15

Приложенные файлы


Добавить комментарий