Мингалиева 0

Мингалиева Л.Э.
г.Казань, РТ
Б_генге к™н татар драматургиясенд‰
милли с‰нгать м‰сь‰л‰л‰ре

Белг‰небезч‰, татар милли м‰д‰нияте, башка халыклар м‰д‰ниятл‰ре кебек _к, ‰д‰бият бел‰н тыгыз б‰йл‰нешт‰ яши, k‰м алар тормышыбызныS к™згесе булып хезм‰т ит‰л‰р. БезнеS халкыбыз м‰д‰ният ‰kелл‰рен‰ бай. Кем ген‰ булмасын ул: с‰нгатьчеме, р‰ссаммы, я булмаса кал‰м ‰kеле яки музыкантмы, тормышта k‰м иGатта аныS _з урыны бар. Л‰кин _зг‰ртеп кору Gилл‰ре бу ™лк‰не д‰ читл‰теп _тм‰де: илд‰ х™кем с™рг‰н сату–алу м™н‰с‰б‰тл‰ре югары иGатка да _теп керде k‰м тиск‰ре йогынтысын ясады. Бу уSайдан танылган рус режиссеры А.КончаловскийныS “Базар м™н‰с‰б‰тл‰ренеS югары с‰нгатьне юкка чыгаруы. Маркетологлар иGат кешел‰рен GиS‰ бару юлында” [1, б. 12], диг‰н м‰кал‰се игътибарны G‰леп ит‰. Автор б_генге к™нд‰ м‰д‰ниятебезнеS коммерция объектына ‰йл‰н‰ баруы хакында ачынып яза. Борынгы Кытай, Греция, Италия ш‰k‰рл‰ренд‰ иGат кешел‰ре аерым бер кабатланмас шедеврны иGат ит_г‰ гомерл‰рен багышласалар, б_генге G‰мгыятебезд‰ с‰нгать к_пл‰п Gитештер_ продуктына ‰йл‰н‰ бара, театр, музыка, кино кебек м‰д‰ният ™лк‰л‰ре акча артыннан куучы “дилетантлар” бел‰н шыгрым тулды, ди автор. Б_генгесе к™нд‰ тел‰с‰ кем музыка да яза ала, тел‰ге булса, кино да тешер‰, драма ‰с‰рл‰рен д‰ иGат ит‰. ИGат GимешеSнеS халык тарафыннан Gылы кабул ител_е ‰с‰рнеS вакытында сатыла алу–алмаудан k‰м рекламадан тора. ИS аянычлысы, дип яза А.Кончаловский, яшь буын кешел‰ренеS ‰леге “эпатажлылык, эстетик хулиганлык” Gимешл‰рен югары с‰нгать _рн‰кл‰ре д‰р‰G‰сенд‰ кабул ит_л‰ре. Режиссер фикеренч‰, б_генге постмодернистик с‰нгатебезд‰ борынгыдан сакланып килк‰н k‰м буыннан–буынга тапшырыла барган гомумкешелек кымм‰тл‰рен‰, иGат традициял‰рен‰, д™нья м‰д‰ниятенеS ассоциатив б‰йл‰нешен‰ тиешле урын калмаган. ШуSа да к_пчелек таталнтлы иGат кешел‰ре б_генге G‰мгыятьт‰ урын таба алмыйча, т™шенкелекк‰ бирел‰л‰р.
СоSгы еллар татар драматургиясенд‰ иGат кешел‰ренеS б_генге х‰лл‰ре, ш‰хес k‰м G‰мгыять м™н‰с‰б‰тл‰ре, яш‰_ м‰гън‰се турында уйланулары, тормышта _з–_зл‰рен табу м‰сь‰л‰л‰ре, ш‰хси б‰хетсезлек проблемалары киS яктыртылып кил‰. Аерым алганда, Т.МиSнуллин “Хушыгыз” [2] исемле иGтимагый-ф‰лс‰фи драмасында, З™лф‰т Х‰ким “Мин т™ш к_рдем” [3] комедиясенд‰, Илдар Юзеев “Ак калфагым т™шердем кулдан...” [4] пьесасында укучыны (тамашачыны) т™шенкелек, депрессия х‰ленд‰ булган, ‰хлаксызлык х™кем итк‰н, корсак ™чен яш‰_ к™ч‰я барган тормышыбызда _з–_зл‰рен‰ k‰м с‰л‰тл‰рен‰ тиешле урын таба алмыйча интегеп яш‰_че талант иял‰ре, с‰нгать ‰kелл‰ре образлары бел‰н очраштыралар. Шундый образлардан – соSгы к™нн‰рен к™теп яш‰_че, кайчандыр танылган Gырчы булган Мил‰_ш‰ k‰м аныS элеккеге дуслары Р‰фис, Ф‰kим, авылдагы яшьлек м‰х‰бб‰те Галимулла, ‰_в‰лге ирл‰ре Ш‰kит бел‰н Нурислам (Т.МиSнуллин “Хушыгыз”), д™ньяга k‰м табигатьк‰ чамадан тыш идеалистик м™н‰с‰б‰тле язучы €нв‰р (З™лф‰т Х‰ким“Мин т™ш к_рдем”), _з илл‰ренд‰ иGат ит‰ алмыйча, туган телл‰рен оныту д‰р‰G‰сенд‰ булган З™б‰йд‰ Прайс, Ратмир (Илдар Юзеев “Ак калфагым т™шердем кулдан...”).
Т. МиннуллинныS “Хушлыгыз” ‰с‰ренд‰ге гомере буе д™реслекк‰, сафлыкка, б‰хетк‰ корылган тормышка омтылып яш‰г‰н Мил‰_ш‰ якты д™нья бел‰н хушлашу вакыты килеп Gитк‰ч кен‰, бар гомере ялган бел‰н ясалмалыктан гына торган ик‰нлеген аSлый. Бик соSгарып булса да, ул б‰хетен авылда, хыян‰тсез т‰_ге хисл‰рд‰ була алуына т™шен‰. Мил‰_ш‰ фикеренч‰, ул яшьлек м‰х‰бб‰те булган авыл егете Галимуллага кия_г‰ чыккан булса, _зенн‰н соS тормышта тиешле эз калдырган б‰хетле Ана, €би булып яш‰г‰н булыр иде.
Мил‰_ш‰ кичерг‰н б‰хетсезлекл‰рнеS – ялгыз калуныS, онытылуныS, кич‰ге данлы кешене аяк с™ртеп ташланган ч_пр‰к х‰лен‰ Gиткер_неS – шулай да зуррак с‰б‰бе бар. Ул – тормыш шартлары. Билгеле булганча, Совет хакимиятен‰ алмашка килг‰н G‰мгыять _зе бел‰н миkербансызлык, байлык артыннан куу, рухи кыймм‰тл‰рг‰, аерым алганда, с‰нгатьк‰ игътибарны кимет_ кебек тиск‰ре якларны да алып килде. Н‰тиG‰д‰, ‰ле кич‰ ген‰ тулы иGат тормышы бел‰н яш‰г‰н с‰нгать ‰kелл‰ренеS к_пчелеге, бу гаделсезлекл‰рг‰ т_з‰ алмыйча, депрессия х‰лен‰ т™ш‰л‰р (Т.МиSнуллинныS “Ир-егетл‰р” [5] пьесасында да рухи кыймм‰тл‰ре _зг‰р‰ барган тормышта _зен‰ k‰м с‰л‰тен‰ урын таба алмыйча, газапланып яш‰_че тагын бер с‰нгать ‰kеле €хт‰м д‰ шул с‰б‰пл‰р аркасында эч_ юлына баса).
“Хушыгыз” пьесасында драматург с‰нгать ‰kелл‰ре образлары аша _зг‰р_ч‰н тормыш шартларына т™рлеч‰ яраклашу юлларын да к_рс‰т‰: кайчандыр р‰ссам, композитор, шагыйрь булган кешел‰р, тормыш бел‰н алыш–бирешен ™зеп, кайсы аракы колына ‰верелг‰н, кемдер эшм‰к‰рлек юлына баскан, ‰ кайсылары, беркем бел‰н д‰ аралашмыйча, кешел‰рд‰н качарга тырышкандай, фатирларыннан чыкмыйча утырырга м‰Gб_р.
З™лф‰т Х‰ким ‰с‰ренд‰ге 45 яшьлек язучы €нв‰рне ис‰ аныS к™нд‰лек тормыш м‰ш‰катьл‰ренн‰н читл‰шк‰н яш‰_ ф‰лс‰ф‰се тар карашлы “пластмасс б‰гырь”ле [3, б. 22] хатыны М™ршид‰неS, эч_че к_ршесе К‰римнеS, кызы Алия k‰м кияве АльфредныS мещанлык карашлары бел‰н кискен каршылыкка куя.
Комедияд‰ ‰леге персонажныS яш‰_ позициясе тормыш шартларына ярашмаганлыгы ачык к_рс‰тел‰. Ул – пассив герой. €нв‰р, ‰с‰р язудан кала, башка берни д‰ эшли алмый, эшл‰рг‰ тел‰ми д‰. К_Sел т™шенкелеген‰ бирелеп, ул бернич‰ м‰рт‰б‰ _зен‰–_зе кул салмакчы да була. Бу – €нв‰р k‰м аныS гаил‰се ™чен инде даими к_ренеш. Б‰лки шуSадыр да, депрессия х‰ленд‰ булган язучыныS д™ньядан кит_ омтылышлары драматург тарафыннан берникад‰р ирония бел‰н сур‰тл‰н‰: “€н‰, диван астында, ‰тинеS даими асылына торган бавы” (Алия) [3, б. 34].
Илдар Юзеев “Ак калфагым т™шердем кулдан...” пьесасында укучы алдына сорау куя: ни ™чен зыялы, белемле, талантлы кешел‰рг‰ _з илебезд‰ к_т‰релерг‰, тиешенч‰ яш‰рг‰ м™мкинлек юк? Ни ™чен талантлы кешел‰ребез д™нья с‰хн‰сен‰ мен‰ алмый? Бу сорауларга ‰с‰рд‰ т™г‰л Gавап бирелм‰г‰н. Л‰кин драматург бу проблеманы татар халкына берд‰млек Gитм‰венд‰, татар милл‰тенеS туган телен югалта баруында к_р‰ (З™б‰йд‰ Прайс, Ратмир – татар булсалар да, _з телл‰ренд‰ с™йл‰ш‰ алмыйлар). Бу очракта автор милл‰тебез _сеше, туган телебезнеS сакланып калуы k‰м барлык татар халкы ™чен аралашу коралы хезм‰т ит_ен‰ зур кирт‰ булып торуына ишар‰ли.
Шулай итеп, _з ‰с‰рл‰ренд‰ драматургларыбыз инде дист‰д‰н артык еллар буе ™лгереп килг‰н милли м‰д‰ниятебезнеS яш‰еш проблемаларын, шуларны чиш_ юлында очраган кирт‰л‰рне б™тен тулылыгы бел‰н ачарга тырышалар k‰м киS G‰м‰гатьчелекнеS игътибарын югары с‰нгатебезне к_т‰р_г‰ юн‰лт‰л‰р. Ч™нки с‰нгать ‰с‰рл‰ре м‰д‰ниятебезнеS д™нья– к_л‰м д‰р‰G‰сен _стер_ен‰, халкыбызны ‰хлакый k‰м эстетик яктан т‰рбиял‰_г‰, милли х‰зин‰л‰ребезнеS сакланып калуына хезм‰т ит‰.

Кулланылган ‰д‰бият

Кончаловский А. Победа рынка над искусством. Как маркетологи
берут верх над творцами. // Российская газета, 2005 г.– 9 февраля. – С.12.;
МиSнуллин Т. Сайланма ‰с‰рл‰р. I том. – Казан: Тат. кит. н‰шр.,
2002. – 520 б.;
Х‰ким З. Мин т™ш к_рдем. – Казан: Тат. кит. н‰шр., 2000. – 420
б.;
Юзеев И. Шагыйрь с‰хн‰се. – К.: Тат. Кит. Н‰шр., 2002. – 415 б.;
МиSнуллин Т. Сайланма ‰с‰рл‰р. II том. – Казан: Тат. кит. н‰шр.,
2002. – 420 б.












15

Приложенные файлы


Добавить комментарий