Мкал хм ытемнрд тел узенчлеклре 0

М€КАЛЬ j€М €ЙТЕМН€РД€ ТЕЛ ^ЗЕНЧ€ЛЕКЛ€РЕ
Татар теле k‰м ‰д‰бияты укытучысы Юнысова М.М.

Эчт‰лек
Кереш. Халык хисен чагылдырган ‰с‰рл‰р.
Т™п ™леш. М‰каль k‰м ‰йтемн‰рд‰ тел _зенч‰лекл‰ре.
М‰каль – с_знеS Gил‰ге;
м‰кальл‰рнеS т™зелеш _зенч‰лекл‰ре;
м‰кальл‰рнеS поэтик т™зелеше;
‰йтем – с™йл‰м биз‰ге.
Йомгаклау.
Кулланылган ‰д‰бият.


















Кереш
Халык хисен чагылдырган ‰с‰рл‰р
Халык к_Sеленд‰ туган хисл‰рне, кичерешл‰рне чагылдырган ‰с‰рл‰р безд‰ бик к_п. Алар: ‰киятл‰р, б‰етл‰р, м‰каль k‰м ‰йтемн‰р, табышмаклар, Gырлар k‰м башкалар. С™йл‰шк‰нд‰ с_зг‰ ямь бир_ ™чен, кыска, л‰кин тир‰н м‰гън‰не эчен‰ алган халык авыз иGаты ‰с‰ре м‰каль дип атала.
М‰кальнеS к™чен укыганда гына белеп бетереп булмый. АныS матурлыгы k‰м ку‰те с™йл‰шк‰нд‰ ачык чагыла. М‰кальне урыны килг‰нд‰ ген‰ кыстыра белерг‰ кир‰к. Югыйс‰ урынсыз ‰йтелг‰н м‰каль вакытсыз кычкырган ‰т‰ч шикелле.
Мин _земнеS хезм‰темне м‰каль k‰м ‰йтемн‰рг‰ багышладым. Халык авыз иGатыныS бу т™рен Gыйган галимебез Н‰кый ага Ис‰нб‰тнеS ™ч томлык “Татар халык м‰кальл‰ре”китабы бел‰н танышып чыктым. Башка галимн‰рнеS хезм‰тл‰рен д‰ кулландым. М‰каль k‰м ‰йтемн‰р тел белеменеS лексика, морфология, синтаксис б_лекл‰ре бел‰н тыгыз б‰йл‰нешт‰ яш‰вен белдем. Т™рле сур‰тл‰_ чаралары – чагыштыру, гипербола, охшатуга мисаллар таптым. Аларда рифма k‰м ритм бик оста кулланылганын аSладым. Хезм‰темне эшл‰_ барышында _з алдыма т_б‰нд‰ге максатларны куйдым:
м‰кальл‰рне урынлы куллана бел_;
м‰каль k‰м ‰йтемн‰рнеS охшаш k‰м аермалы якларын табу;
аларныS т™зелешен, м‰гън‰л‰рен ачып бир_;
м‰кальл‰рнеS поэтикасын ™йр‰н_;
фикерл‰_ с‰л‰темне _стер_, с™йл‰м телемне баету.





М‰каль – с_знеS Gил‰ге
Афористик иGат эчен‰ фольклорныS кечкен‰ к_л‰мле жанрлары кер‰. Аларга тир‰н k‰м _ткен фикерне Gыйнак итеп, образлы формада ‰йтеп бир_ сыйфаты хас. ШуSа к_р‰ мондый ‰с‰рл‰рне еш кына “хикм‰т энGел‰ре”, “алтын б™ртекл‰ре”, “фикер G‰_k‰рл‰ре” кебек шигъри исемн‰р бел‰н атап й™рт‰л‰р.
Халык афоризмнары арасында ‰д‰би-эстетик кыймм‰те k‰м саны буенча т™п урынны м‰кальл‰р алып тора. Татар фольклоры Gыентыкларында илле меS чамасы м‰каль ис‰пл‰н‰. Бу искиткеч бай х‰зин‰ озак вакытлар меSл‰г‰н кешел‰рнеS тырышлыгы бел‰н Gыйналган.
М‰каль атамасы безг‰ гар‰п теленн‰н керг‰н. АныS м‰гън‰се “с™йл‰_, ‰йтеп бир_” диг‰нне аSлата. ФольклорныS бу т™ре иS борынгы ыруглык G‰мгыятенд‰ _к булган. Ерак гасырлардан башлап, м‰каль халыкныS аерылгысыз юлдашы, киS‰шчесе, _гет-н‰сих‰т бир_чесе булып кил‰.
М‰кальл‰рне ™йр‰н_ фольклорчыларныS k‰м лингвистларныS игътибар _з‰генд‰ тора. Галимн‰р м‰кальнеS т™г‰лл‰нг‰н G™мл‰д‰н торуын, образлы булуын, с™йл‰мг‰ матурлык бир_ен к_рс‰т‰л‰р.













М‰кальнеS т™зелеш _зенч‰лекл‰ре
М‰кальнеS т™зелеше шактый _зенч‰лекле. Ул ике т™рг‰ аерып к_рс‰тел‰. Беренче т™рг‰ караучы м‰кальл‰р т‰мамланган бер тулы G™мл‰не хасил ит‰. Составлары, G™мл‰ кис‰кл‰ре буенча ‰леге т™р м‰кальл‰р ике буыннан, ягъни субъекттан (S) k‰м предикаттан (Р) торалар. €леге очракта субъект (логик ия) G™мл‰д‰ с_з н‰рс‰ турында барса – шул, предикат (логик х‰б‰р) – субъектныS сыйфатын белдереп кил‰ торган с_зл‰р. [Бакиров М. Х. 2008: 91].
М ‰ к а л ь л ‰ р

Ия – субъект
компонентына б_ленг‰н.
Х‰б‰р – предикат компонентына б_ленг‰н.

КиS‰шле эш
таркалмас.

Барлы
ярлы булмый.

Тырышкан
тау кичк‰н.

Ут
т™тенсез булмый.


Икенче т™р м‰каль текстлары ике планлы була, _зара б‰йл‰нешле ике G™мл‰г‰ корыла: 1) Ир – баш, 2) хатын – муен.
1) Аерылганны аю ашар, 2) б_ленг‰нне б_ре ашар.
1)Агач к_рке – яфрак, 2) ад‰м к_рке – ч_пр‰к.
М‰кальл‰р арасыннан бер составлы фигыль G™мл‰л‰рг‰ д‰ мисалларны к_п: “Адашкан кешед‰н юл сорамыйлар”. “Ни ч‰чс‰S, шуны урырсыS”. “Сигез сыер асраганчы, симез сыер асра”. “Киемг‰ карап каршы алалар, акылга карап озаталар”. “Ятып калганчы, атып кал.“ Мисаллардан к_ренг‰нч‰, билгесез k‰м гомуми _т‰_челе G™мл‰л‰р барлыкка килг‰н.
М‰кальл‰рнеS к_бесе ике б_лект‰н тора. БоларныS беренче ™леше шарт яки х‰б‰р т™сенд‰ килс‰, икенче б_лект‰ инде йомгак ясала, т™п фикер ‰йтел‰. (“Ачу килс‰, акыл кит‰р”. “^зенеS башын зур тоткан, агай- эне башын хур итк‰н”.) Эчке м‰гън‰ ягыннан да м‰кальл‰рне ике т™рг‰ б_леп карыйлар. АларныS берсенд‰ ‰йтерг‰ тел‰г‰н фикер туры м‰гън‰д‰ ‰йтел‰. (“С™йдерг‰н д‰ тел, биздерг‰н д‰ тел”.) € кайбер м‰кальл‰рд‰ фикер читл‰теп ‰йтел‰. (“Чебен дулап т‰р‰з‰ вата алмас”, “Яхшы с_з балдан татлы”.)
Сур‰тл‰_ максатыннан м‰кальл‰р ономастиканыS бер б_леге булган кеше исемн‰рен‰ д‰ м™р‰G‰гать ит‰: “€рле М‰лик‰г‰ коры т‰линꉔ. “Гали _з эшенд‰, В‰ли _з эшенд‰.”. “Печ‰нне мал итим дип Халик чабар, маллыктан чыгарыйм дип Малик чабар”. “ Бер к™н Харис бел‰н, бер к™н Борис бел‰н”.)
М‰каль _з эчен‰ халыкныS меS еллар буена туплаган тормыш т‰Gриб‰сен сыйдырган. Аларда халыкныS тормышы, яш‰_ р‰веше, милли рухы чагылдыра.


















М‰кальл‰рнеS поэтик т™зелеше
М‰кальнеS т™п максаты - тир‰н м‰гън‰ле фикер ‰йт_. МоныS ™чен халык т™рле поэтик чаралардан файдалана. Аларда чагыштыру, читл‰теп ‰йт_, охшату еш очрый, рифма k‰м ритм оста кулланыла. Иске дус яSасыннан яхшырак”, “€йтк‰н с_з – аткан ук”, “Элек к_реш, аннан сораш”.) Образлылыкны к™ч‰йт_ ™чен, кайбер м‰кальл‰рд‰ аерым с_зл‰р кабатланып кил‰. (“К_п с_знеS азы яхшы, аз с_знеS _зе яхшы”, “Туры с_з таш яра, ялган с_з баш яра”.) Халык гиперболадан да оста файдалана. (“Егет кешег‰ Gитмеш т™рле k™н‰р д‰ аз”. “Бел‰ге юан берне егар, белеме булган меSне егар”.)
Ян‰ш‰лек алымы м‰кальл‰рд‰ еш файдаланыла. Ул капма – каршылык бел‰н берг‰ _релеп бирел‰. М‰кальл‰рд‰ ‰йберл‰рне, к_ренешл‰рне, кешенеS тойгы – кичерешл‰рен, характер _зенч‰лекл‰рен яхшыга k‰м яманга аерып к_рс‰т‰л‰р. Шулай чагыштырганда, алар GиSел аSлашыла. Татар м‰кальл‰ренд‰ капма – каршылыкны тасвирлау ™чен файдаланыла торган й™зл‰рч‰ антоним бар: батыр – куркак; яз – к™з; ирт‰ – кич; G‰й – кыш; юмарт – саран; ир – хатын. (“Яз уSмаган – к™з уSмас.” “Куркак ашта батыр, кыю эшт‰ батыр”. Ир – ат, хатын – арба”. Ир – баш, хатын – муен”.)
М‰кальл‰рнеS поэтик т™зелеше камилл‰шк‰н. Аны таблицада т_б‰нд‰геч‰ к_рс‰терг‰ м™мкин:
М‰кальл‰рнеS поэтик т™зелеше
Мисаллар

Капма-каршы куелган ике ™лешт‰н тора.
ТунныS яSасы, дусныS искесе яхшы.

Сузык авазлар кабатлана.
Алма агачыннан ерак т™шми.

Тартык авазлар кабатлана.
Кеше киS‰шен ишет, _з акылыS бел‰н эш ит.

Охшаш иGекл‰р чиратлаша.
Ялгыз кеше – сансыз кеше.

Образлы охшатулар кулланыла.
Суына к_р‰ балыгы, авылына к_р‰ халыгы.


М‰кальл‰рд‰н т™рле с_з т™ркемн‰рен‰ мисаллар к_п табарга була. “Сыйфат” темасын _тк‰нд‰, т™рле м‰кальл‰р бел‰н таныштык, кызыклы биремн‰р _т‰дек:
м‰кальд‰н сыйфатларны табарга: “Яхшы дус кара т™нд‰ билгеле булыр”.
м‰кальд‰н исемл‰шк‰н сыйфатларны табарга: “Яманнан ерак кач”. “j™н‰рле _лм‰с, k™н‰рсез к™н к_рм‰с”.
сыйфат д‰р‰G‰л‰рен билгел‰рг‰: “Д™ньяда куркак булу яхшы, хуGа булу тагы да яхшырак”.
сыйфатлар куеп, м‰кальл‰рне язып бетерерг‰: “... юлдаш дошманнан яман”. “... с_з балдан татлы”.
М‰кальл‰рне файдаланып, сочинениел‰р д‰ яздык. К_ренекле язучыларыбыз ‰с‰рл‰ренн‰н м‰кальл‰рг‰ мисаллар да таптык. Г. Б‰широв, М. М‰kдиев k. б. язучыларныS халык авыз иGаты байлыкларыннан уSышлы файдалануларын белдек.













€йтем – с™йл‰м биз‰ге
М‰кальг‰ аеруча якын торган жанр – ‰йтем. Ул да с™йл‰мне с‰нгатьч‰ бизи, аныS эмоциональ к™чен арттыра. Аларны аерганда еш кына “м‰каль тулы G™мл‰ле була, ‰йтем ис‰ т‰мамланган G™мл‰ хасил итми” дип ‰йт‰л‰р. М‰с‰л‰н: “Тавык мие эчк‰н”. “Кырмыска оясына таяк тыгу”.[“Халык афоризмнары.” 2002: 8]. Тулы G™мл‰г‰ охшаш ‰йтемн‰р д‰ бар: “Кулыннан г™лл‰р тама”. “Ата улны белми, ана кызны белми”.
М‰кальл‰р туры да, к_черелм‰ д‰ м‰гън‰д‰ килс‰, ‰йтемн‰р к_черелм‰ м‰гън‰д‰ ген‰ кулланылалар. Татар фольклорчысы Н. Ис‰нб‰т “‰йтем” k‰м “фразеология” атамаларын т‰Sг‰л итеп карый. [”Татар халык иGаты. М‰кальл‰р k‰м ‰йтемн‰р.” 1987: 27].
€йтемн‰рне м‰кальд‰н аера торган тагын бер _зенч‰лек – аларны синоним вариант бел‰н алыштырып булуда. “Баскан эзд‰н ут чыгару" - булганлыкны, ”т‰линк‰ тоту” – ялагайлыкны, ”мыек та селкетм‰_” ис китм‰_не белдер‰. Кайбер ‰йтемн‰рне синонимик ояларга Gыярга м™мкин. М‰с‰л‰н, “агач атка атландыру”, “сабын куыгы очырту”, “борчак ату” кебек текстлар барысы да ялганлау, алдау м‰гън‰сенд‰ кил‰.
€йтемнеS м‰кальд‰ булган н‰тиG‰ ясау сыйфаты юк. ШуSа к_р‰ элек алар “кинаял‰р” дип й™ртелг‰н. Ул ‰йбер яки к_ренешнеS бер сыйфатын образлы итеп ачып бир‰. “Тавык й™р‰к”, “К‰кре кул”, “Бер кулы балда, бер кулы майда” k. б. шундыйлардан. Моннан аларныS кешед‰ге бер сыйфатны (куркак кеше, карак кеше, бай кеше) ачыклауга хезм‰т ит_е аSлашыла. Шулай итеп, ‰йтемн‰р д‰ ‰йл‰н‰ - тир‰не танып белерг‰ булыша, акылны _стер‰, зиkенне активлаштыра.






Йомгаклау
Халыкта: “К‰газьг‰ язылмаган гыйлем югала”, - диг‰н м‰каль бар. БезнеS борынгы бабаларыбыз моны яхшы аSлаганнар. Башта телд‰н телг‰ с™йл‰п, аннары кулъязма китапларга язып, “фикер G‰_k‰рл‰ре” булган м‰каль k‰м ‰йтемн‰рне безнеS к™нн‰рг‰ кад‰р китереп Gиткерг‰нн‰р. Мин, бу хезм‰темне башкарганда, м‰каль k‰м ‰йтемн‰р турында к_п яSалык белдем. ХалкыбызныS гап-гади с_зд‰н биз‰к ясый алуына сокландым. Б™ек шагыйребез Г. Тукай: “Халык шагыйрь ул”, - дип юкка гына ‰йтм‰г‰н ик‰н. Халык авыз иGаты ‰с‰рл‰ре бервакытта да искерми. Ул халыкныS Gанлы с™йл‰менд‰ х‰зер д‰ кулланыла. Безг‰ акыллы киS‰шл‰р бир‰, д™рес фикер й™ртерг‰ ™йр‰т‰; туган Gиребезг‰ м‰х‰бб‰т, ‰ти-‰ниг‰, олыларга х™рм‰т, сабырлык, тыйнаклык кебек к_рк‰м сыйфатлар т‰рбияли. Минемч‰, мондый зур х‰зин‰ле халыкныS кил‰ч‰ге якты.
















€д‰бият
Бакиров М. Х. Татар фольклоры. – Казан: М‰гариф, 2008.
F‰л‰лиев Ш. Ш. Татар халык педагогикасы. – Казан: М‰гариф, 1997.
Ис‰нб‰т Н. Татар халык м‰кальл‰ре: 3 томда - Казан: Татар. кит. н‰шр.- I т.- 1959; I I т. – 1963; I I I т. – 1967.
Исламов Ф.Ф. М‰кт‰пт‰ халык авыз иGаты ‰с‰рл‰рен ™йр‰н_. - Казан: Татар. кит. н‰шр., 1988.
5. Татар халык иGаты. М‰кальл‰р k‰м ‰йтемн‰р.- Казан: Татар. кит. н‰шр., 1987.
Халык афоризмнары. Икенче китап. - Казан: М‰гариф, 2002.





























13PAGE 15


13PAGE 14815




15

Приложенные файлы


Добавить комментарий