Жирле язучылар ижаты еникеева сош но10 — копия

Фазыл Ш‰ех исеменд‰ге региональ ф‰нни- практик конференция




Секция: Fирле язучылар k‰м шагыйрьл‰р иGаты.

ЯЗЛАРГА ГАШЫЙК ШАГЫЙРЬ
(ФАЗЫЛ Ш€ЕХ ПОЭЗИЯСЕНД€ ТАБИГАТЬ ОБРАЗЛАРЫ)

Эшне башкарды:
Еникеева Айш‰ М™нир кызы,
Татарстан Республикасы
Алабуга муниципаль районы
«10нчы урта гомуми белем м‰кт‰бе » МББУнеS
9 нчы сыйныф укучысы


Ф‰нни Gит‰кче:
З‰йнуллина Эльвира ТимерGан кызы,
Алабуга муниципаль районы
«10нчы урта гомуми белем м‰кт‰бе » МББУ неS
югары категорияле татар теле k‰м
‰д‰бияты укытучысы




Алабуга 2016



Эчт‰лек
Кереш.................................................................................................2 II. Т™п ™леш
I. Тормыш k‰м иGат юлы ................................................................4
2. ШагыйрьнеS образлар д™ньясы..................................................5
Йомгаклау.........................................................................................7 IV. Файдаланылган ‰д‰бият.................................................................8




















Кереш
Кемн‰р к™зг‰, кемн‰р кышка гашыйк,
€ мин язга гашыйк, туганнар!-
дип яза Фазыл Ш‰ех _зенеS “Яз баласы мин” диг‰н шигыренд‰. Шушы шигырь юллары безне ф‰нни эзл‰н_г‰ эт‰рде. Шигъри матур с_зл‰р ген‰ме болар, яз к™ненд‰ д™ньяга килг‰нен‰ ишар‰ме, ‰лл‰ шагыйрьнеS к_Sел хал‰теме? Гомум‰н, шагыйрь иGатында вакыт т™шенч‰се ничек ачыла? БезнеSч‰, Алабуга халкыныS горурлыгы булган Фазыл Ш‰ех (Фердинант Гали‰ск‰р улы Ш‰ехов) поэзиясе образлар д™ньясы, шигъри сур‰т тудыру _зенч‰леге ягыннан ‰лег‰ ™йр‰нелм‰г‰н диярлек. ШуSа к_р‰ бу тема бик актуаль дип уйлыйбыз. €лб‰тт‰, бер эш кысаларында гына шагыйрь тудырган образлар галереясын ачыклап, аларга б‰я биреп бетер_ м™мкин т_гел. Шул с‰б‰пле тикшерен_ эшенд‰ аерым бер юн‰леш сайланды, шагыйрьнеS лирик шигырл‰ренд‰ табигать образларын барлау, яратып кулланган образларын ачыклау k‰м, шулардан чыгып, шагыйрьнеS к_Sел хал‰тен чагылдырган образларны билгел‰_ максаты куелды. ШагыйрьнеS иGатын ‰н‰ шулай ваклап, детальл‰п тикшерерг‰, k‰р яSалыгын, _зен‰ ген‰ хас табышларын барларга кир‰к дип уйлыйбыз.
Фаразлау. Шагыйрь _зен “яз баласы” дип атый ик‰н, дим‰к, аныS иGатында яз образы ™стенлек ит‰рг‰, башка ел фасылларына караганда яратыбрак сур‰тл‰нерг‰ тиеш. ФаGигале язмышын, сукыраю с‰б‰пле караSгылыкта яш‰рг‰ дучар булуын белг‰нг‰, иGатында яктылык: таS, кояш, к™н образлары караSгылыкка каршы куелырга тиеш дип т‰ уйлыйбыз.
Бурычлар:
шагыйрьнеS тормыш юлын k‰м иGатын тир‰нтен ™йр‰н_;
шигырьл‰рен анализлау, образлар д™ньясын барлау;
табигать, вакыт бел‰н б‰йле образларны ™йр‰н_, кулланылу ешлыгын билгел‰_;
шагыйрьнеS к_Sел хал‰тен‰ туры килг‰н ел фасылын ачыклау.
Эзл‰н_ алымнары:
темага б‰йле материалларны сайлап алу k‰м анализлау.
Ф‰нни эшнеS практик ‰k‰мияте: конкрет мисаллар ярд‰менд‰ _з фаразларыSны тикшерерг‰, д‰лилл‰рг‰, текст бел‰н эшл‰рг‰ ™йр‰н_.
Тикшер_ объекты булып Фазыл Ш‰ехнеS шигъри иGаты, аерым алганда, “Дала тулпары”, “Егет с_зе”, “Туган якныS бер талы” китаплары тора.
Ф‰нни эшебезг‰ теоретик нигез булып, “€д‰бият белеме: терминнар k‰м т™шенч‰л‰р с_злеге”, Т.ГалиуллинныS “€д‰бият – х‰тер х‰зин‰се” хезм‰те кулланылды.
Тикшер_ методлары – к_з‰т_, анализ k‰м синтез, математик ис‰пл‰_ юлы бел‰н фаразны исбат ит_, н‰тиG‰ ясау.
ЭшнеS т™зелеше. Тикшер_ кереш, т™п ™леш, йомгаклау k‰м ‰д‰бият исемлегенн‰н тора.













Т™п ™леш
2.1. Тормыш k‰м иGат юлы
Фазыл Ш‰ех - шигърият к_генд‰ якты йолдызларныS берсе булган лирик шагыйрь. “АныS иGаты бел‰н танышкан, бер ген‰ булса да шигырен укыган кеше ул ‰с‰рл‰рд‰н _зен‰ бай рухи азык ала, эчке д™ньясын кабатланмас хис-тойгылар, фикерл‰р бел‰н баета”[3:5]. €с‰рл‰ренн‰н т_гелг‰н якты моS, тормыш-яш‰ешк‰ чиксез м‰х‰бб‰т, кил‰ч‰кк‰ ™мет чыганагы кайда дис‰S, шагыйрьнеS тормыш юлына м™р‰G‰гать ит‰рг‰ кир‰ктер. Фазыл Ш‰ех (чын исеме Ш‰ехов Фердинант Гали‰ск‰р улы) 1937 елныS 19 мартында €герGе районы Иске Кызыл Яр авылында гади колхозчы гаил‰сенд‰ туган. Башлангыч м‰кт‰пне туган авылында, тулы булмаган урта м‰кт‰пне заманында м‰гъриф‰т учагы булган Иж-Бубый авылында т‰мамлый. 1955-60 елларда Казан авыл хуGалыгы институтында укып, инженер-механик профессиясен алып чыга. АлабуганыS Сельхозтехника б_легенд‰ инженер, авыл хуGалыгы белгечл‰рен х‰зерл‰_ м‰кт‰бенд‰ укытучы, арматура заводында ™лк‰н инженер, €герGе авыл хуGалыгы идар‰сенд‰ баш инженер бульш эшли. 1968 елныS башында, 31 яшенд‰, грипп бел‰н авырганнан соS ™злегеп, сукыр кала. €мма тормышныS ачы Gилл‰рен‰ бирешми, Н.Островский, Ф.Яруллиннар кебек, гомерен поэзияг‰, шигъриятк‰ багышларга карар кыла. Д™реср‰ге, к_Sеленд‰, Gанында яшеренеп яткан шигъри моS, тормышындагы кискен борылыштан сиск‰неп, чишм‰ булып б‰реп чыгадыр. Шигырьл‰ре 1976 елда «Якты юл буйлап» диг‰н к_м‰к Gыентыкта урын алса, 1993 елда «К™зге к_кр‰_», 1996 елда «Дала тулпары» диг‰н шигырь китаплары д™нья к_р‰, 1997 елда "Чулман язлары" к_м‰к Gыентыгына кертел‰. ^зе _лг‰нн‰н соS, 2002 елда “С‰ях‰тче тиен”, 2003 елда “Егет с_зе”, 2007 елда “Туган якныS бер талы” Gыентыклары д™нья к_р‰.
Бу талантлы шагыйрь кал‰ме тудырган шигырьл‰р г_з‰ллек чыганагы булу бел‰н берг‰, _зенеS бай k‰м к_пкырлы тасвир чараларына таянып, чорныS ‰хлакый – ф‰лс‰фи юн‰лешен, уй – хисл‰р тупланышын ачып бир‰.
ШагыйрьнеS образлар д™ньясы
Фазыл Ш‰ех иGатында к_п т™рле темалар к_т‰рел‰: тормышныS м‰гън‰се, табигать k‰м кеше, яш‰_ шатлыгы, м‰х‰бб‰т хисл‰ре, ‰нил‰р Gылысы, сагышлану, заман проблемалары k.б. Бу темаларныS барысы да Фазыл Ш‰ехк‰ ген‰ хас булган тыйнаклык, сагыш, моSсулык k‰м шул ук вакытта тир‰н оптимизм бел‰н сугарылганнар. Без ис‰ аныS лирик шигырьл‰ренд‰ге образларга к_з‰т_ ясарга, табигать бел‰н б‰йле образларга киSр‰к тукталып, аларныS кулланылу ешлыгын тикшер_ k‰м шагыйрьнеS табигатьнеS нинди к_ренешл‰рен аеруча яратуын, кайсы ел фасылына ™стенлек бир_ен ачыклау максатын куйдык. Анализ ™чен, шагыйрьнеS _зе туплап басмага тапшырган “Дала тулпары” китабын алдык.
Китапта авторныS лирик шигырьл‰ре, юмористик k‰м сатирик шигырьл‰ре тупланган. Тикшер_ объектыбыз – лирик шигырьл‰ре. Китапта алар барысы – 222 (махсус ис‰пл‰нг‰н кебек) лирик шигырь. Фаразыбыз буенча, Фазыл Ш‰ех яз фасылын, таS, кояш, к™н образларын яратырга тиеш, диг‰н идек. ШуSа к_р‰ k‰р шигырьг‰ тукталып, ‰леге образларныS бирелешен‰ игътибар иттек. Чыннан да, Яз образына шагыйрь 54 шигыренд‰ м™р‰G‰гать итк‰н. ЯзныS ул т™рле т™смерл‰рен ача, _зенч‰лекле эпитетлар бел‰н баета, ‰ле _зенеS к_Sел хал‰тен язга тиSли, ‰ле геройларын шушы образ фонында тасвирлый. “Язгы д‰рт” шигыренд‰ авторныS “туган Gир язларын ямьл‰п гомер ит‰се ки뉔, язы да “моSлы, нурлы яз”, “Яз баласы мин”д‰ язгы б™рел‰рг‰ соклана, “чиксез бурычлы мин гомрем буе язгы бер к™н㉔ ди. “МоSсу яз” шигыренд‰ язга “ташкынлы” эпитетын бирс‰, “^зем б‰хет булыйм”да ул “яшьлек язы”на ‰йл‰н‰. “Йолдыз булып” шигыренд‰ге “якты яз” га с™енг‰н шагыйрь “Л‰йс‰н яSгыры”нда “тансык, Gылы, нурлы, якты” тамчыларны сур‰тли. “Сыерчыклар к™тк‰нд‰”д‰ “ЯзныS инде урталары Gит‰, Сыерчыклар kаман юк та юк”, дип борчылуын белдерс‰, “Кояшларым туган ягымда” шигыренд‰ авылдашларыныS к_з нурларыныS “Gылы яктылыгы” аны “якты язга илт‰”. “Апрель ирт‰сен䉔 шагыйрьнеS “к_Sеле язга ашкына, “Туган-_ск‰н Gир ул”да “ч‰ч‰к исе кил‰ языннан”, “Язлар”да алар аны “Gырга илт‰л‰р, йокымсырап ятканда уяталар”. Автор “язлар килг‰н саен ташу кичк‰н бала чагын” иск‰ ала (“€нием батырлыгы”), “Гомерлек язым бул!” дип с™йг‰нен‰ энд‰ш‰, “кил‰ч‰к язларын к_зл‰ренд‰ к_р‰” (“Б‰хетем синеS бел‰н”). “Кайчан кил‰сеS, язым?” шигыренд‰ турыдан-туры язга м™р‰G‰гать ит‰: “К_п т‰ кир‰к т_гел, Gит‰р иде Бер елмайсаS, язым, миSа син, Кайтасы кош кебек к™т‰ й™р‰к ч‰ч‰к аткан хисл‰р д™ньясын”. “Серле яшеллек” шигыренд‰ автор ни ™чен язны яратуына ачыклык керт‰: “Шушы язгы яшеллекк‰ Яшьлегем яшеренг‰н”. “Яш‰, к_Sелем!”д‰ _зен‰ кил‰ч‰кк‰ максат билгели: “Яш‰, к_Sлем, язлардан ямь алып, Fирд‰ м‰х‰бб‰тне арттырып”. Гомумил‰штереп ‰йтк‰нд‰, ‰леге GыентыкныS 7, 8, 10, 11, 12, 14, 15, 16, 18, 19, 21, 25, 26, 28, 29, 32, 36. 37, 39, 41, 44, 47, 48, 52, 53, 54, 63, 68, 70, 72, 73, 74, 79, 83, 86, 96, 99, 100, 102, 104, 106, 109, 118, 130, 133, 144, 146, 148, 150 нче битл‰ренд‰ яз образы бел‰н очрашабыз [5: 7-150].
Чагыштыру ™чен: G‰йне ул 12 урында тасвирлый [5:15, 32,42,76,80,84,108,120], кыш образы 8 ‰с‰рд‰ урын ала [5:9,11,32,48,101,151,152,153], к™зг‰ ис‰ 9 тапкыр м™р‰G‰гать ит‰ k‰м ул “карлы, бозлы, салкын”, “кара” эпитетлары бел‰н бирел‰ [5:9,13,16,32,57,138,139,142,148].
ШагыйрьнеS к™н эченд‰ яраткан вакыты – таS, аяз ирт‰л‰р, “кояшлы” ирт‰л‰р. Т™н образы да шактый еш кулланыла. Л‰кин ул таSга, якты к™нг‰ каршы куела. Йолдызлы к_к, аяз т™н, яшен д‰ шагыйрь поэзиясенд‰ яратып кулланылган образлар. “^земч‰ _з итеп к_р‰м йолдызлар яктылыгын” [5:42]дис‰ д‰, “Юлны kаман кояш баешына т_гел, Сайлыйм kаман таSнар ягына”[5:26] дип таSнарны _з ит_ен белдер‰.
Тикшер_ барышында Ф.Ш‰ехнеS нинди кошларга ™стенлек бир_ен‰ д‰ игътибар иттек k‰м, тургай - авторныS иS яраткан кошы, дип ‰йт‰ алабыз (18 тапкыр яратып тасвирлана). Икенче урында сандугач, былбыл. Шулай ук лирик шигырьл‰ренд‰ карлыгач, сыерчык, к_г‰рчен, аккош, к_ке, торна, киек казлар образ буларак килеп кер‰, саескан бел‰н чыпчыкка да урын бирел‰.
Агачлардан каен, усак, им‰н, тупыл, тал, шомырт, с‰рби, балан, мил‰ш, тир‰к, сирень шигырьл‰рд‰ _з урынын ала. € шулай да иS к_п иск‰ алынганы – тал. Юкка гына 2007нче елда Р‰ис Кашапов т™зеп чыгарган китабы “Туган якныS бер талы” дип аталмый ик‰н. Бу агач Ф.Ш‰ехнеS яктыга, Gылыга сусаган к_Sел д™ньясына к_бр‰к туры кил‰дер шул.

Йомгаклау
Гомум‰н, Фазыл Ш‰ех табигать к_ренешл‰ренд‰ т™сл‰р уенына, ачык буяуларга, к_зг‰ б‰релеп торган биз‰кл‰рг‰ ™стенлек бир‰, шулар аша кеше кичерешл‰ре д‰рьясына юл ала.
Д‰лилл‰ребезг‰ таянып, Фазыл Ш‰ехнеS яраткан ел фасылы яз дип ‰йт‰ алабыз. Башкача булырга м™мкин д‰ т_гелдер. Яз бит аныS яшьлеге, тормышка якты к_з бел‰н карап, кил‰ч‰кк‰ планнар корган вакыты! Б‰лки, н‰къ мен‰ язларны яратуы аны иGатка китерг‰ндер, гомере буе караSгылыкны GиSеп яш‰рг‰ дучар булса да, к_Sелен гомерен‰ Gит‰рлек яктылык, таSнар балкышы, тургайлар моSы бел‰н тутыргандыр.
Фазыл Ш‰ехнеS яратып сур‰тл‰г‰н табигать образлары галереясында шулай ук таS, ирт‰л‰р, кояш, йолдызлар, аяз к_к, таулар, Gил, яшен образлары к_п т™рле т™смерл‰р бел‰н бирел‰ k‰м алар, ‰лб‰тт‰, туган Gир бел‰н б‰йл‰нг‰н.
Туып _ск‰н Gир, туган табигать турындагы шигырьл‰рнеS к_бесе Gирс_ хисе бел‰н ™ретелг‰н. Алар ‰йл‰н‰-тир‰безнеS г_з‰ллеген аSларга, тормышны яратырга ™йр‰т‰л‰р.






Файдаланылган ‰д‰бият
“€д‰бият белеме: Терминнар k‰м т™шенч‰л‰р с_злеге.- Казан:М‰гариф, 2007. – 231 б.
Галиуллин.Т.Н. €д‰бият – х‰тер х‰зин‰се.-Казан:М‰гариф, 2008.
Ш‰ех Ф.Г. Егет с_зе. Шигырьл‰р.-Казан:Татарстан китап н‰шрияты, 2003.
Ш‰ех Ф.Г. Туган якныS бер талы. Шигырьл‰р. -Казан:Татарстан китап н‰шрияты, 2003.
Ш‰ех Ф.Г. Дала тулпары. Шигырьл‰р.-Чаллы:М‰гъриф‰т,1996
Ш‰ех Ф.Г. К™зге к_кр‰_. Шигырьл‰р.-Казан:Татарстан китап н‰шрияты, 1993.
Интернет ресурслары.





























15

Приложенные файлы


Добавить комментарий