Жырларыбыз башында 2

Татарстан Республикасы Алабуга муниципаль районыныS 5 нче урта (тулы) гомуми белем бир_ м‰кт‰бе.




Ф‰нни-гам‰ли конференция

Fырларыбыз башында- Тукай








Эшне башкарды: :укытучы Хайруллина
Саkира Иршат кызы





Алабуга 2011
Тукай - халыкныS б‰гыренн‰н ™зелеп т™шк‰н моSы, аныS в™Gданы, шул ук вакытта кил‰ч‰кк‰ ™мете, сынмас рухы да. ШуSа к_р‰ ул м‰Sгег‰ халык к_Sеленд‰, теленд‰. Тетр‰ндергеч кыска гомеренд‰ _з халкыSны яSа б™еклекк‰ к_т‰р‰ алу- чын даkиларга гына хас сыйфат. Тукай _з халкыныS тормышын тир‰нтен белеп, кайгы-шатлыкларын аSлап, м‰гън‰ле итеп ‰йтеп бир‰ алган: “Халык зур ул, к™чле ул, д‰ртле ул, моSлы ул, ‰дип ул, шагыйрь ул”. ”Белерг‰ кир‰к ки, халык Gырлары-халкыбыз к_SеленеS kич т‰ тутыкмас в‰ к_г‰рм‰с, саф в‰ р‰ушан к™згеседер,”- дип язган. ИGатчыларыбызныS к_п буыннары _з ‰с‰рл‰ренеS халыкчанлыгын тикшерерг‰ тел‰п, н‰къ мен‰ шушы к™згег‰ караганнар. Х‰зерге заманда Gыр-музыка, иGат д™ньясында кайнаучыларга тикм‰г‰ ген‰ ТукайныS “Халык моSнары”, ”Халык ‰д‰бияты” диг‰н ‰с‰рл‰рен яSадан укып чыгарга т‰къдим итмил‰р дер. ТукайныS балачагы узган Казан арты гомер-гомерг‰ Gыр-моSга, йолаларга, гореф-гад‰тл‰рг‰ искиткеч бай була. €д‰би телебезне саклап калган т™б‰к бит ул. Татар халкыныS бик к_п к_ренекле ш‰хесе шунда туып _ск‰н. Ул биред‰ башлангыч белем ала, “Кыйссаи Йосыф”, “Таkир-З™kр‰” кебек танылган ‰с‰рл‰р бел‰н таныша. Кичл‰рен, аны махсус к™йг‰ салып кычкырып укыйлар, халык язмышы турында с™йл‰ш‰л‰р. Кечкен‰ Тукай беренче тапкыр татар халык Gырларын 6 яшенд‰ Gырлый. Fырчылык осталыгы ш‰керт елларында тагы да ачылып кит‰. “Зил‰йл_к”, “Кара урман”, “Т‰фтил‰_”, “€й, дуслар, мал кайда?” кебек халык Gырларын ул к™йл‰п й™рг‰н. “Звезды белых ночей” исемле VII Халыкара фестивальд‰ б™ек шагыйрьнеS ‰с‰ре буенча к_ренекле татар композиторы Ф‰рит Яруллин музыкасына язылган “Ш_р‰ле” балеты Мариин театры с‰хн‰сенд‰ к_рс‰тел‰. Бу хакта Татарстан Д‰_л‰т Советы Р‰исе Ф‰рит М™х‰мм‰тшин: “Ф‰рит ЯруллинныS 95 еллыгы уSаеннан куелган балет татарстанлылар ™чен гаять зур горурлык k‰м милли м‰д‰ниятебезне тануга д‰лил ул,” – дип язды.
Кулдан-кулга к_чеп, _зен‰ сыеныр урын тапмаган, ана назын татымаган Тукай _зенеS гаG‰еп сизгер к_Sеленд‰ ‰нисенеS бишек Gырын й™ртк‰ндер, _зенеS сабый чакларын еш исен‰ т™шер‰ торган булгандыр: “€лли –б‰лли ит‰р бу, м‰др‰с‰г‰ кит‰р бу, Тырышып сабак укыгач, галим булып кит‰р бу...” Gырын безнеS ‰бил‰ребез д‰ бала тибр‰тк‰нд‰ Gырлаганнар. Тукай музыкант та булмаган, к™йл‰р д‰ язмаган. Шулай да аныS иGаты яSа яктан ачыла бара. Г. Тукай бел‰н, н‰ни Апуш бел‰н без балалар бакчаларыннан ук таныш: шигырьл‰рен ятладык, ‰киятл‰рен тыSладык. М‰кт‰пт‰ татар теле д‰ресл‰ренд‰ Тукай с_зл‰рен‰ Gырлар Gырладык. “Туган тел” Gырын татар баласы гына т_гел, рус баласы да яратып башкара, аныS балачактагы авыр тормышын бел‰л‰р. Татар шагыйре Ш‰_к‰т Галиев т‰ радиодан Илkам Шакиров башкаруында ишетеп тетр‰н‰ k‰м мондый юллар яза:
Ишеттем мин читт‰ “Туган тел”не
Халкым: нинди моSлы к™еS бар...
Тукаемны йотылып тыSлаганда
Тамагымда кайнар т™ер бар.
Бу к™й ген‰ булып калмады, чын м‰гън‰сенд‰ татар халкыныS гимнына ‰йл‰нде.
Тукай Казан кунакхан‰л‰ренд‰ яш‰г‰нд‰, кемнеSдер моSлы Gырлавын ишет‰. Fыр т‰мам булгач, шагыйрь Gырлаучы янына кер‰ k‰м аннан ‰леге GырныS исемен сорый. Fырлаучы- бу к™й була “€лл_ки”,-дип Gавап бир‰. .
Тукай _зе д‰ бик к_п к™йл‰р белг‰н, k‰м еш кына Gырлаган да. Бу яSа к™й аSа шулх‰тле т‰эсир итк‰н, б_лм‰сен‰ кайтып, “Милли моSнар” шигырен язган. Бу шигырь тора-бара “€лл_ки”неS яSа с_зл‰ре булып китк‰н. Тукай _зе д‰ аны шул с_зл‰ре бел‰н к™йл‰п й™ри башлый.
Ишеттем мин кич‰: бер‰_ Gырлый
Чын безнеSч‰ матур милли к™й;
Башка кил‰ уйлар т™рле-т™рле
€лл‰ нинди, моSлы к™й.[33б. ]
ГомеренеS соSгы айларында “Амур” номерларында торганда, Тукай аркасын яккан мичк‰ куеп с‰гатьл‰р буе Gылынып утыра, шул Gырны Gырлый. Ул елларда ‰леге номерларда конторчы булып эшл‰г‰н, соSыннан публицист k‰м к_ренекле библиограф булып китк‰н Исм‰гыйль Р‰миев яза: “Fырлары да _з с_зл‰ре иде. Б_л‰-б_л‰, й™ткер‰–й™ткер‰ ике-™ч шигырь юлы Gырлап, д™реср‰ге шыSшып туктый: “Ишеттем мин кич‰: бер‰_ Gырлый...” Тукай Исм‰гыйльд‰н д‰ Gырлата. Тегесе “Ашказар”, “Т‰фтил‰_”, “Карурман”ны Gырлый; шагыйрь тыSлый, теге я бу к™йг‰ заказ бир‰. Шуннан тагын: “Ишеттем мин кич‰: бер‰_ Gырлый”... Бу к™й к_р‰сеS, ТукайныS авыру т‰ненеS, яралы й™р‰генеS иS т_рен‰ кереп утыргандыр. ХалыкныS б™тен сагышын, ™мет чаткыларын бир‰ алган бу илаkи моS шушы халыкныS газиз улына _з с_зл‰ре бел‰н бер Gан, бер т‰н булып яши башлый. € ул с_зл‰р халыкныS _зе, аныS Тукае кебек б™екл‰р - алар иманлы татарныS к_Sел т_ренд‰ иS м™катд‰с уйларын чагылдыра. [33б.] €ле Fаекта м‰др‰с‰д‰ укыганда, Габдулла, замандашларыныS ‰йт_ен‰ караганда, Gырлар Gырлаган, тавышы артык матур да, к™чле д‰ булмаган. €мма ниндидер бер _т‰ моS бел‰н, к™йнеS k‰р борылышындагы к_чешл‰рне б™тен нечк‰леге бел‰н биреп бетер_е, _зенн‰н нидер ™ст‰ве с‰б‰пле, аныS Gырлавы матур тавышлы Gырчыларныкыннан ким т‰эсир итм‰г‰н. FырчыларныS халык алдында абруйлы булуларын, халыкныS м‰х‰бб‰тен казануларын Габдулла Кырлайдан ук к_реп, белеп килг‰н, Fаекта ис‰ аныS к_зенд‰ GырчылыкныS кыймм‰те тагын да арткан. УSыш казану ™чен к™йне оста башкару гына Gитми, Gыр белерг‰ k‰м к_п белерг‰ кир‰к. Бервакыт ул кече Газиз‰ апасына: “Апай, минем белм‰г‰н Gырым юк,” –ди. АныS х‰тере яхшы булса да, ишетк‰н Gырларын д‰фт‰рг‰ яза башлый. Тора –бара ул халык авыз иGаты ‰с‰рл‰рен Gыю, системага салуныS Gитди эш ик‰нен аSлаган. Тукай ‰кият с™йл‰г‰нд‰ д‰ Gырлар кушып Gырлый торган була. ХалкыбызныS иS моSлы к™йл‰ренеS Тукай с_зл‰рен‰ Gырлануында тир‰н бер м‰гън‰ ята. Халык к_Sеле сизг‰нне ‰йтеп бир‰ алган Тукай с_зл‰ренн‰н башка без борынгы к™йл‰рне, аларныS г_з‰ллеген аSлатып бетер‰ алмас идек т™сле. Тукай кечкен‰д‰н _к бик моSлы бала булганын без бел‰без, барлык балалар кебек халык уеннарын яраткан, уен Gырларын белг‰н кубызда уйнаган. €кият, б‰етл‰р тыSлап _ск‰н. Тукай иGатын ™йр‰н_чел‰р аныS бала психологиясен k‰м _зенч‰лекл‰рен яхшы бел_ен, сабыйларныS эчке д™ньясын аSлавын билгел‰п _ттел‰р. Тукай _зенеS ‰с‰рл‰ренд‰ бала к_Sелен‰ _теп керерлек итеп яза. Хезм‰тк‰ м‰х‰бб‰т уятуда ул гади мисаллар китер‰. “Эшк‰ ™нд‰_” шигыренд‰ ул яшь чактан ук тырышырга чакыра. Бу шигырь х‰зерге к™нд‰ д‰ кир‰кле. “Туган авыл” да ул туган авылына, аныS г_з‰л табигатен‰ соклана. Композитор Алмаз Монасыйпов “Туган авыл” шигырен‰ к™й яза. “Пар ат” шигыренд‰ туган якка кайту моSнары бел‰н торган Gирд‰н аерылу сагышларын берг‰ куша. Бу дулкын – дулкын хисл‰рне татар халык к™ен‰ Gырлау тыSлаучыларны х‰зер д‰ моSландыра, к_з алларына туган якларын китереп бастыра. “Бала бел‰н к_б‰л‰к” шигырен‰ З. Х‰бибуллин к™й яза. КиS болында к_б‰л‰к куучы бала k‰м кош – корт, табигатьне сакларга чакыручы шагыйрь турында к_заллыйбыз. “Б‰йр‰м б_ген” (F.Ф‰йзи к™е) Gыры балада якты хисл‰р тудыра. “Fырларыбыз башында Тукай дидек”. “Туган тел” (халык к™е), “Т‰фтил‰_”л‰рг‰ яSа Gырлар ™ст‰л‰ бара. ШуларныS берсе –“Fир йокысы”. К™ен Арча педагогия к™ллиятенеS укытучысы Роза М™хетдинова язган. “Кырга ак кардан юрган ябылган. Fир язга чаклы уйкуга талган...” Бу юллар безг‰ таныш. “Ш_р‰ле” ‰киятен‰ к_з салыйк. Беренче юлларыннан ук к™йг‰ салып була: “Н‰къ Казан артында бардыр бер авыл, Кырлай, дил‰р. Fырлаганда к™й ™чен тавыклары Gырлай, дил‰р”. €киятнеS к™че – сур‰т –биз‰кл‰рд‰н торган матурлык д™ньясы – табигать _зе. Алай гынамы, урманы тарихка ялгана, татар халкы язмышы - _зе карурман. Ф‰рит Яруллин битараф калмаган. “Ш_р‰ле” балетын язган. БалетныS с‰хн‰г‰ куелуын автор _зе к_р‰ алмый 1943 елда сугышта _л‰. “Ш_р‰ле” балеты х‰зер б™тен д™нья с‰хн‰л‰ренн‰н т™шми.
1913 ел, апрель. Тукайны соSгы юлга озаткан к™н. Мен‰ шушы ш‰хеснеS б™еклеген, м‰Sгелеген нинди моS бел‰н бирерг‰? Тукай замандашы, дусты З. Яруллин шул турыда уйлана. j‰м тел‰ген‰ иреш‰: “Тукай Маршы”н яза. ^леме алдыннан бер кич‰д‰ Яруллин Тукайдан Gырлавын сорый. Шагыйрь Gырлый k‰м авызыннан кан кит‰. Нинди _кенечле х‰л. Бу х‰лне Заkидулла бик авыр кичер‰. М.ЛатыйфуллинныS “Курайчы малай” ‰с‰ренд‰ бу турыда языла: “Тукай _зе д‰ р‰х‰тл‰неп к™лде, Аф‰рин! Яшь музыкантларны яратам мин, ‰йд‰ле, Салих энем, “Т‰фтил‰_”не Gырла ‰ле!”,-дип Gырларга ‰зерл‰нде... Тукай “Т‰фтил‰_” к™ен‰ _зе язган с_зл‰рне Gырлый иде. “И м™катд‰с моSлы сазым, уйнадыS син аз...” FырныS урта бер ™лешенд‰ Тукай ют‰лл‰п куйды... “Уйнаучы малай татар халкыныS яраткан композиторы, З. ЯруллинныS ш‰керте Салих С‰йд‰шев була. Тукай Gырлары б_ген Европада, Африкада яSгырый Г.Тукай исеменд‰ге Татар д‰_л‰т филармониясе оркестры, Fыр k‰м бию ансамбле тамашачыларга Gиткердел‰р.




















Кулланылган ‰д‰бият
Гал‰виева.М. “Тукай Маршы “ ничек язылган?” ” Казан: М‰гариф.- 20042. .-№6.-9 б2б
Нуруллин .И.Габдулла Тукай. И. Нуруллин. Казан.:Татар китап н‰шрияты.- 1979.-304б
Мирхазова. Н.”Без –Тукайлы халык м‰Sге㉔. ” Казан: М‰гариф.-2010.- №8.-21б4..
С‰гъдиева.Р.”Fырларыбыз башында –Тукай” Казан: М‰гариф.-2000 .-№4.- 33 б.
€,Ф‰йзрахманова. “Нич‰ буын сине кадерле бер кешесе итеп 3 сагына” Казан: М‰гариф.-2006 №3.-35 б.


























Приложенные файлы


Добавить комментарий