Развитие национальной культуры посредством изучения родного языка (доклад на семинаре учителей башкирского языка)

Pарабаев М.И.
Милли м‰I‰ни‰тте д‰_л‰т телен ™йр‰не_ k‰м _[тере_ аша яSыртыу

Билд‰ле булыуынса, теге й‰ки был милл‰ттеS т™п к_рk‰ткесе булып тел kанала. Шулай уQ телдеS й‰ш‰_е л‰ милл‰ттеS й‰ш‰_ен т‰ьмин ит‰. Тел юCала ик‰н, милл‰т т‰ юQQа сыCа. Ошо ике к_ренештеS _I-ара тыCыI б‰й‰л‰неше тураkында донъя ким‰ленд‰ге билд‰ле Cалимдар _I фекерI‰рен ‰йтк‰нд‰р. М‰[‰л‰н, немец телсе-Cалимы Гумбольд: “Язык народа – есть его дух” тип билд‰л‰г‰н, рус педагогы Ушинский туCан телдеS баланы т‰рби‰л‰_I‰ге ролен бик юCары баkалаCан.
Был сыCыштыS темаkы к_рk‰те_енс‰, д‰_л‰т теленеS, й‰Cни был осраQта башQорт теленеS, милли м‰I‰ни‰ттеS _[ешенд‰ге функцияkы тураkында k_I алып барылырCа тейеш. МинеSс‰, туCан тел – рухи м‰I‰ни‰тт‰ иS м™kим урынды алып тора. Рухи‰тк‰ QараCан башQа к_ренешт‰р, рухи м‰I‰ни‰ттеS башQа тармаQтары тик ошо туCан тел нигеIенд‰ ген‰ k‰м уныS Qурсалауы арQаkында Cына й‰ш‰й k‰м _[еш‰ ала тип ‰йтерг‰ м™мкин.
Х‰Iерге лингвистикала яSы бер й_н‰леш барлыQQа килде, уны лингвокультурология тип атап й™р™т‰л‰р. Был терминCа т_б‰нд‰гес‰ аSлатма бирерг‰ м™мкин: Лингвокультурология – тел мен‰н этник менталитеттыS k‰м м‰I‰ни‰ттеS _I-ара б‰йл‰не_ характерын асыQлауCа й_н‰лтелг‰н ф‰нни эIл‰не_I‰р ™лк‰kе. Был ф‰н ™лк‰kенд‰ милли менталитет k‰м м‰I‰ни‰ттеS _I-ара органик р‰_ешт‰ тыCыI k‰м айырылCыkыI б‰йл‰нешт‰ тороуIары Qабул ител‰.
Лингвокультурология тикшерене_ барышында тел мен‰н м‰I‰ни‰ттеS, шулай уQ ш‰хестеS айырылCыkыI берлеген‰ иCтибар ите_е мен‰н культурологиянан айырылып тора.

Тел кешел‰рIеS аралашыу Qоралы Cына т_гел, ‰ уй-фекерIеS формалашыу k‰м саCылдырыу k‰м шул уQ ваQытта реаль ысынбарлыQ тураkында белемдеS тупланыу сараkы ла булып хеIм‰т ит‰. Теге й‰ки был халыQтыS м‰I‰ни QомартQыларын kаQлау k‰м тарихи-м‰I‰ни байлыQты быуындан быуынCа тапшырыу Qоралы функцияkын да башQара. Тел мен‰н м‰I‰ни‰т бер-береkен‰ шул тиклем тыCыI б‰йл‰нг‰н, хатта улар айырым й‰ш‰й алмайIар, бер-береkен‰ _теп инг‰нд‰р. К_п кен‰ CалимдарIыS фекеренс‰, тел – м‰I‰ни‰тте саCылдырыу сараkы, уныS Qимм‰тт‰рен барлыQQа килтере_IеS материаль нигеIе булып тора. БыCа тиклем билд‰ле булмаCан реаль тормоштоS, шул и[‰пт‰н м‰I‰ни‰ттеS, яSы к_ренеше кешел‰рIеS аSында тик шул ваQытта Cына й‰ш‰й башлай, ‰г‰р I‰ ул бер‰й тамCа k‰м атама булып телд‰ беркетелk‰, ‰ билд‰ле булыуынса, тик телд‰ ген‰ улар ошондай статусQа эй‰ була алалар. Тел мен‰н м‰I‰ни‰ттеS б‰йл‰нешен нигеIл‰_се булып кеше эшм‰к‰рлеге хеIм‰т ит‰: тик кеше ген‰ м‰I‰ни‰тте тыуIырыусы k‰м уныS k™I™мт‰л‰ре мен‰н файIаланыусы, м‰I‰ни‰ттеS хазинаkы булCан телг‰ л‰ тик кеше ген‰ эй‰ була.
Кеше тел ш‰хесе булараQ м‰I‰ни‰т мен‰н телде бер-береkен‰ б‰йл‰_се сара булараQ сыCыш яkай. j‰р бер телм‰р эшм‰к‰рлеге _IенеS ижад ите_сеkе тураkында нинд‰йIер м‰Cл_м‰т бир‰. €йт‰йек, кеше алдында сыCыш яkаусы оратор _IенеS индивидуаль kыIаттарын асып бир‰. ХалыQ алдында асыQтан-асыQ сыCыш яkау – _IеSдеS ш‰хси kыIаттарыS, м‰I‰ни‰теS k.б. тураkында х‰б‰р ите_, м‰Cл_м‰т бире_ ул.
Шулай итеп, кеше – ул тел ш‰хесе, м‰I‰ни‰т ш‰хесе.
Теге й‰ки был т™ш™нс‰не белдере_се k_II‰р тик бер ген‰ этносQа хас, шуCа к_р‰ уларIыS икенсе телд‰ т‰ржем‰kе булмай, л‰кин к_п кен‰ к_ренешт‰рIе саCылдырыусы лексемалар т™рл™ этностарIа бер-береkен‰ тап кил‰, шуCа к_р‰ уларIы бер телд‰н икенсе телг‰ т‰ржем‰ итерг‰ м™мкин.
^рI‰ ‰йтеле_енс‰, тел картинаkы k‰р ваQыт ике тел араkында тап килм‰[к‰ м™мкин. j‰р телд‰ л‰ телде й™р™т™_сел‰рIеS донъяCа Qарашын, милли-м‰I‰ни _Iенс‰лект‰рен саCылдырCан компоненттарIы айырып к_рk‰терг‰ була. Айырым бер халыQ тарафынан донъяны т™рл™с‰ Qабул ите_ уратып алCан ысынбарлыQтаCы предметтарIы т™рл™с‰ атап й™р™т™_г‰ алып кил‰. М‰[‰л‰н, башQорт теленд‰ _IеSд‰н кесе k‰м оло бер туCан кешел‰рIе атап й™р™т™_ ™с™н QулланылCан махсус k_II‰р бар, ‰ уры[ теленд‰ бындай лексик бер‰мект‰р юQ, шуCа к_р‰ улар айырым k_Iб‰йл‰нешт‰р ярIамында k_р‰тл‰п белдерел‰л‰р: аCай – старший брат; эне, Qусты – младший брат; апай – старшая сестра; kеSле, Q‰ренд‰ш – младшая сестра. БашQорт теленд‰ был туCан-Q‰рI‰шлек терминдары шул статусты й™р™т™_сел‰р мен‰н бик еSел Qулланыла: Илдар аCай, Илгиз Qусты, Г™лсиб‰р kеSле. Уры[ теленд‰ бындай берл‰шм‰л‰рIе Qулланыу Qабул ителм‰г‰н. Уры[ теленд‰ родители тиг‰н k_I бар, ‰ башQорт теленд‰ бындай лексема юQ, уныS й™км‰ткеkе ата-‰с‰ Qушылмаkы ярIамында аSлатыла.
Т™рл™ хайуандарIыS k‰м QоштарIыS балаларын уры[ теленд‰ -онек/-енок, -ат/-ят
· суффикстары ярIамында яkалCан лексик бер‰мект‰р аша атап й™р™т‰л‰р, ‰ башQорт теленд‰, айырым осраQтарIа, был м‰C‰н‰л‰р k_Iб‰йл‰нешт‰р ярIамында белдерел‰: котенок, котята – бес‰й балаkы; ит т™рI‰рен к_рk‰тк‰нд‰ л‰ шул уQ х‰л: конина – ат ите, гусятина – QаI ите; ел‰кт‰рIеS т™рI‰ре: малина – Qурай ел‰ге, клюква – м_к ел‰ге; хайуандар k‰м Qоштар ™с™н эшл‰нг‰н т™рл™ биналар: конура – эт ояkы, курятник – тауыQ кет‰ге. Был турала k_I алып барCанда, kис шикkеI, башQорт этнолингвистикаkыныS эквивалентkыI k_II‰рен д‰ ‰йтеп китерг‰ к‰р‰к. М‰[‰л‰н: аласыQ, алмиIе_, атайсал, пайпаQ, барымта, бауырkаQ, бишбармаQ, ел‰н, йыртыш, Qашмау, Qобайыр, тултырма, ту[таQ, т_шелдерек ке_ек k_II‰рIе уры[ телен‰ бер нисек т‰ т‰ржем‰ итеп булмай, с™нки был т™ш™нс‰л‰р ул телд‰ юQ, булыр ине, ‰г‰р I‰ ошо k_II‰р атаCан предметтар уры[ милл‰тенд‰, уныS м‰I‰ни‰тенд‰ саCылдырылCан булkа.
^рI‰ге ми[алдарIан к_рене_енс‰, тел картинаkында милли _Iенс‰лект‰р атама бире_ ысулында уQ бик асыQ саCыла: теге й‰ки был предметта ним‰ к_р‰ k‰м нинд‰й билд‰л‰рг‰ нигеIл‰неп уCа атама бир‰. ШуCа к_р‰ айырым бер телде, уныS _Iенс‰лект‰рен ™йр‰нг‰нд‰, был телде й™р™т™_сел‰рIеS м‰I‰ни‰тен‰н айырым т_гел, ‰, киреkенс‰, уCа б‰йле р‰_ешт‰ тикшере_ м™kим.
Шулай итеп , беI башQорт телен д‰_л‰т теле булараQ ™йр‰не_ барышында телде аралашыу сараkы Cына итеп т_гел, ‰ милли k‰м м‰I‰ни феномен ке_ек Qабул итерг‰ ирешерг‰ тейешбеI.
Айырым CалимдарIарIыS белдере_енс‰, теге й‰ки был k_I м‰C‰н‰ ген‰ белдереп Qалмайынса, милл‰ттеS генетик фондын т‰шкил ите_се к_ренеш булараQ, й‰Cни этник менталитетты й™р™т™_се р‰_ешенд‰ Qарала. j_I айырым м‰C‰н‰г‰ ген‰ эй‰ булып Qалмайынса милли кодты быуындан-быуынCа тапшырыусы функцияkын да башQара.
Х‰Iерге медицина ф‰ненд‰ донъяCа килг‰н баланы ‰с‰неS к_кр‰к k™т™ мен‰н туQландырыу алCы планCа Qуйыла, й‰ш ‰с‰л‰рг‰ туQландырыуIыS тик ошо сараkы Cына баланыS б™т‰ яQтан камил k‰м те_‰л формалашыуына шарт булып тороуы тураkында ‰йтел‰. Бында, беренсен‰н, ‰с‰ k™т™н™S туQлыQлыCы буйынса файIаkы и[‰пк‰ алынkа, икенсен‰н, ошо имеIе_ барышында ‰с‰ k‰м бала араkындаCы рухи, к_Sел б‰йл‰нешенеS барлыQQа киле_еурын алып тора. Тим‰к, ‰с‰ баланыS тамаCын Cына туйIырып Qалмай, ‰ уныS мен‰н аралаша, беренсе т‰рби‰ л‰ бир‰.
ШуныS ке_ек _к, баланы т‰рби‰л‰_I‰, уныS б™т‰ яQтан камил ш‰хес булып формалашыуында т™п урынды туCан тел алып тора. ЯSы k™йл‰ш‰ башлаCан баланыS теле тик туCан теленд‰ ген‰ асылырCа тейеш, уныS т‰_ге ‰йтк‰н k_II‰ре _I теленд‰ булырCа тейеш. УныS аSы, донъяны танып беле_е тик ‰с‰ теле аша формалашыуы м™kим. Был, алда ‰йтеп кителе_енс‰, туCан теле k_II‰ренеS м‰C‰н‰_и й™км‰тке ген‰ т_гел, милл‰ттеS генетик фондын й™р™т™_е мен‰н б‰йл‰нг‰н.
ШуCа к_р‰ беI, башQорт теле уQытыусылары, туCан телдеS милл‰ттеS й‰ш‰йешенд‰ нинд‰й м™kим урын алып тороуы тураkында балалар араkында Cына т_гел, ‰ ата-‰с‰л‰р араkында ла Iур эш алып барырCа тейешбеI. Шулай уQ _IебеIIеS балаларыбыIIыS туCан телен‰н м‰хр_м QалмауIары тураkында х‰ст‰рлек к_рерг‰ тейешбеI. Бер‰_г‰ л‰ сер т_гел, м‰кт‰п уQытыусылары, хатта академияныS башQорт теле уQытыусыларыныS балалары _I теленд‰ т_гел, ‰ сит телд‰ k™йл‰шеп й™р™йI‰р. Был инде уларIыS ысын м‰C‰н‰kенд‰ туCан тел уQытыусылары т_гел ик‰не тураkында k™йл‰й, k‰м был эште аIмы-к_пме аQса табыу к‰себе итеп кен‰ к_ре_I‰ре ик‰нен к_рk‰т‰. Нисек _I балаSды туCан телен‰ ™йр‰тм‰йенс‰, башQа баларIан башQорт телен ™йр‰не_I‰рен талап ит‰kеS?
Ошо беI к_рk‰теп китк‰н ке_ек Cаил‰л‰рI‰ бала _[еп етк‰с, унда т™рл™ насар QылыQтар барлыQQа килерг‰ м™мкин. С™нки уныS _I милл‰те мен‰н рухи б‰йл‰неш юCала, шуныS арQаkында ул _Iен уратып алCан реаль тормошто еSел Qабул итм‰[к‰ м™мкин. Уры[ теленд‰ Qабул итер ине, аQыл арты (подсознание) м™мкинлек бирм‰й, туCан теленд‰ Qабул итер ине, аQыл (сознание) м™мкинлек бирм‰й, ул телде белм‰й. Шул р‰_ешле кешел‰ битарафлыQ, _I-_Iен тормошта таба алмау ке_ек к_ренешт‰р барлыQQа киле_е ихтимал.

15

Приложенные файлы

  • doc faile_90
    Стерлитамакский многопрофильный профессиональный колледж
    Размер файла: 42 kB Загрузок: 1

Добавить комментарий